Қазақстанда химия өнеркәсібі соңғы жылдары «үнсіз алыпқа» айналып келеді.
Экономикалық өсімді қамтамасыз ету жөніндегі штабтың кезекті отырысында дәл осы салаға ерекше назар аударылды. Жиынды Премьер-министрдің орынбасары – ұлттық экономика министрі Серік Жұманғарин өткізді. Күн тәртібінде – өндірістегі серпін, жаңа жобалар және бизнесті алаңдатқан мәселелер, деп хабарлайды DKNews.kz.
9,8 пайыз өсім – жай статистика ма, әлде жаңа кезеңнің басы ма?
Өнеркәсіп және құрылыс вице-министрі Олжас Сапарбековтың мәліметінше, 2025 жылдың қорытындысында химия саласы 9,8 пайыз өсім көрсеткен. Өндіріс көлемі 1,5 трлн теңгеге жеткен. Бұл – өткен жылмен салыстырғанда 41 пайызға көп (2024 жылы 1,1 трлн теңге болған).
Бұдан бөлек, өңдеу секторындағы химия өнеркәсібінің үлесі де артқан: бір жыл бұрын 4,6 пайыз болса, қазір 5,2 пайызға жетті. Соңғы бес жыл бойы сала тұрақты оң динамика көрсетіп отыр.
Сарапшылардың айтуынша, бұл тек көлемнің өсуі емес – экспорттық әлеуеттің кеңеюі, ішкі нарықтың тереңдеуі және жаңа өндірістердің іске қосылуы.
2026 жылы қандай өнімдер өседі?
Кәсіпорындардың болжамына сәйкес, 2026 жылдың соңына дейін негізгі өнім түрлері бойынша айтарлықтай өсім күтіледі:
- Аммофос – +3,8%
- Селитра – +8,2%
- Сары фосфор – +6,7%
- Полипропилен – +25,2%
- Күкірт қышқылы – +20,1%
- Натрий цианиді – +70,5%
- Хром оксиді – +0,6%
- Каустикалық сода – +10,4%
Әсіресе натрий цианиді мен полипропилен өндірісіндегі серпін назар аударарлық. Бұл өнімдер тау-кен, мұнай-химия және өңдеу салалары үшін стратегиялық маңызға ие.
Жаңа зауыттар: нақты өндіріс, нақты тонна
Биыл «Еврохим» ЖШС жаңа күкірт қышқылы зауытын іске қосады. Қосымша 600 мың тонна өнім шығару мүмкіндігі пайда болады.
Екінші жартыжылдықта Жамбыл және Түркістан облыстарында:
- натрий цианидін өндірудің екінші кезеңі,
- сутегі асқын тотығы,
- натрий персульфаты бойынша жаңа өндірістер іске қосылады.
Бұл жобалар өңірлік экономиканы әртараптандыруға және жаңа жұмыс орындарын ашуға мүмкіндік береді.
Күкірт мәселесі: болашақтағы басты түйін
Қазір Қазақстанда жылына шамамен 4 млн тонна күкірт өндіріледі. Оның тек 10 пайызы – 400 мың тоннасы ғана ішкі нарықта тұтынылады. Қалғаны экспортқа кетеді.
Алайда 2030 жылға қарай кейбір кәсіпорындардың қажеттілігі 2 млн тоннаға дейін жетуі мүмкін. Бұл – бес есе өсім.
Сондықтан Энергетика министрлігі мен ҚазМұнайГазбен бірлесіп, ішкі нарықты күкіртпен бәсекеге қабілетті бағамен қамтамасыз ету тетігін әзірлеу қажеттігі туындап отыр. Егер бұл мәселе жүйелі шешілсе, жаңа өндірістерді кеңейтуге жол ашылады.
Қазфосфаттың жоспары: тыңайтқыш екі есе көбейеді
Қазфосфат 2029 жылға дейін тыңайтқыш өндірісін екі есе арттыруды көздеп отыр.
Жоспар аясында:
- Таразда қуаты 800 мың тонна болатын күкірт қышқылы зауыты салынуда;
- Жаңатаста химиялық кешенде әрқайсысы 800 мың тонна болатын екі цех іске қосылмақ.
Бірақ өсу үшін шикізат базасын нығайту – басты шарт.
Бизнестің басты сұрағы: тариф пен лицензия
Кәсіпкерлер бірнеше өзекті мәселені көтерді:
- Электр энергиясы бағасының ашықтығы. Нақты тариф кейде бір-екі айдан кейін ғана белгілі болады, бұл өндірісті жоспарлауға кедергі.
- Прекурсорлар айналымын лицензиялау күрделі әрі ұзақ процесс. Бұл жаңа өндірістерді іске қосуға қосымша әкімшілік ауыртпалық түсіреді.
Вице-премьер мемлекеттік органдарға нақты тапсырмалар берді:
- Тарифті тәуліктің жарық және қараңғы уақытына қарай саралау мүмкіндігін қарастыру;
- Ішкі нарықты күкіртпен қамтамасыз етуде бәсекелі баға тетігін әзірлеу;
- Толлингтік операциялар бойынша түзетулерді жеделдету;
- Ұлттық режимнен алып тастау нормасын ұзарту жөнінде ұсыныс дайындау.
Химия – жай сала емес, мультипликатор
Химия өнеркәсібі – тек зауыттар мен тонна емес. Бұл – ауыл шаруашылығы (тыңайтқыш), мұнай-химия, тау-кен өндірісі, құрылыс, тіпті фармацевтикаға дейін әсер ететін базалық сектор.
Егер күкірт, тариф және лицензия мәселелері жүйелі шешілсе, алдағы бес жылда химия өнеркәсібі Қазақстан экономикасының жаңа драйверіне айналуы мүмкін.
Сандар өсіп жатыр. Енді маңыздысы – осы өсімді тұрақты модельге айналдыру.
