Қазақстанның жалпы ішкі өнім көлемі 973 миллиард долларға жетіп, ел әлемдегі ең ірі 40 экономиканың қатарына енді. Бұл көрсеткіш – тек сандық өсімнің ғана емес, сонымен қатар мемлекеттің жаһандық экономикалық жүйедегі рөлінің күшейіп келе жатқанын білдіреді. Алайда сарапшылардың пікірінше, бұл жетістік автоматты түрде жоғары бәсекеге қабілеттілікті білдірмейді.
Қазіргі таңда Қазақстан үшін басты сын-қатер – экономиканы әртараптандыру, шикізатқа тәуелділікті азайту және институционалдық сапаны арттыру. Сонымен қатар, халықаралық рейтингтер елдің инвестициялық тартымдылығына оң әсер еткенімен, шетелдік инвесторлар үшін құқықтық орта мен тұрақты ережелер әлдеқайда маңызды болып қала береді.
Экономикалық өсімге Президент Қасым-Жомарт Тоқаев бастамашылық еткен реформалардың ықпалы қандай? Жанармайдың қолжетімділігі – артықшылық па, әлде жасырын тәуекел ме? Осы және өзге де маңызды сұрақтарға экономист, Сәрсен Аманжолов атындағы ШҚУ өкілі Динара Мамырбекова жауап береді.
– Еліміздің 973 миллиард доллар көрсеткішімен әлемдегі ең ірі 40 экономиканың қатарына енуін бәсекеге қабілеттілік тұрғысынан қалай бағалайсыз?
– Еліміздің 973 миллиард доллар көлеміндегі ЖІӨ көрсеткішімен әлемдегі ең ірі 40 экономиканың қатарына енуін бәсекеге қабілеттілік тұрғысынан бірнеше қырынан бағалауға болады.
Біріншіден, бұл көрсеткіш Қазақстан экономикасының сандық өсімі мен макроэкономикалық тұрақтылығының дәлелі. Мұндай деңгейге жету – өндірістік әлеуеттің, экспорттық мүмкіндіктердің және инвестициялық тартымдылықтың артқанын көрсетеді. Әлемнің ірі 40 экономикасының қатарына ену – елдің жаһандық экономикалық жүйедегі орнының нығайғанын білдіреді.
Екіншіден, бәсекеге қабілеттілік тек ЖІӨ көлемімен ғана өлшенбейді. Бұл жерде экономиканың сапалық құрылымы маңызды. Қазақстан экономикасында әлі де болса шикізаттық сектордың үлесі жоғары. Сондықтан ұзақ мерзімді бәсекеге қабілеттілікке қол жеткізу үшін өңдеуші өнеркәсіпті, инновациялық технологияларды, цифрлық экономиканы және адами капиталды дамыту қажет.
Үшіншіден, халықаралық деңгейде бәсекеге қабілетті болу үшін елдің институционалдық сапасы, бизнес ортасының ашықтығы, құқықтық жүйенің тиімділігі және білім беру жүйесінің деңгейі шешуші рөл атқарады. Бұл факторлар инвестиция тарту мен кәсіпкерлікті дамытуға тікелей әсер етеді.
Төртіншіден, қазіргі жаһандық жағдайда елдің бәсекеге қабілеттілігі оның экономиканы әртараптандыру деңгейімен тығыз байланысты. Егер Қазақстан шикізатқа тәуелділікті азайтып, жоғары қосылған құны бар өнімдерді өндіруге көшсе, онда бұл көрсеткіш сапалы экономикалық өсімге айналады.
973 миллиард долларлық көрсеткіш – маңызды жетістік әрі үлкен мүмкіндік. Алайда оны нақты бәсекеге қабілетті артықшылыққа айналдыру үшін экономиканы әртараптандыру, инновацияны дамыту және адами капиталды күшейту бағытындағы реформаларды жүйелі түрде жалғастыру қажет.
– Рейтингте еліміз Сингапур және Біріккен Араб Әмірліктері сияқты қуатты экономикалармен қатар тұр. Осындай объективті халықаралық көрсеткіштер еуропалық, соның ішінде венгриялық бизнес өкілдерінің Қазақстан юрисдикциясына деген сеніміне қалай әсер етеді?
– Қазақстанның Сингапур және Біріккен Араб Әмірліктері сияқты дамыған экономикалармен бір қатарда көрінуі – елдің халықаралық деңгейдегі экономикалық салмағының артқанын білдіретін маңызды сигнал. Мұндай объективті рейтингтер еуропалық, соның ішінде венгриялық бизнес өкілдерінің Қазақстан юрисдикциясына деген сеніміне бірнеше бағытта әсер етеді.
Біріншіден, бұл имидждік факторды күшейтеді. Қазақстанның ірі экономикалар қатарында болуы – елдің макроэкономикалық тұрақтылығы мен нарық сыйымдылығы туралы оң пікір қалыптастырады. Еуропалық инвесторлар үшін бұл – жаңа нарыққа кіру тәуекелдерінің салыстырмалы түрде басқарылатын екенін көрсететін белгі.
Екіншіден, мұндай көрсеткіштер инвестициялық тартымдылықты арттырады. Венгриялық және жалпы еуропалық бизнес үшін экономиканың көлемі мен өсу қарқыны – негізгі шешім қабылдау факторларының бірі. Қазақстанның жоғары позициясы ұзақ мерзімді жобаларға, әсіресе агроөнеркәсіп, логистика, энергетика және өңдеу салаларына қызығушылықты күшейтеді.
Үшіншіден, бұл сенім мен институционалдық қабылдауға ықпал етеді. Халықаралық рейтингтер көбінесе елдегі бизнес жүргізу шарттары, инфрақұрылым, қаржы жүйесінің дамуы сияқты параметрлерді жанама түрде көрсетеді. Сондықтан Қазақстанның жоғары позициясы шетелдік инвесторлар үшін «сенімді юрисдикция» ретінде қабылдануына әсер етеді.
Сонымен қатар, бұл жерде бір маңызды аспект бар: еуропалық бизнес, әсіресе венгриялық компаниялар үшін тек рейтинг емес, құқықтық орта мен реттеуші жүйенің тұрақтылығы шешуші рөл атқарады. Яғни, келісімшарттардың қорғалуы, сот жүйесінің тәуелсіздігі, салық саясатының болжамдылығы сияқты факторлар нақты инвестициялық шешімдерде басым болады.
Қазақстанның ірі экономикалар қатарында болуы – еуропалық инвесторлар үшін оң сигнал әрі сенімді арттыратын фактор. Алайда бұл сенімді толыққанды инвестицияға айналдыру үшін институционалдық сапаны арттыру, құқықтық кепілдіктерді күшейту және ашық бизнес ортаны дамыту бағытындағы жұмыстарды жалғастыру қажет.
– Сіздің ойыңызша, бұл экономикалық серпіліс Қасым-Жомарт Тоқаев бастамашылық еткен институционалдық реформалар, демонополизация және «Әділетті Қазақстан» құру бағытының тікелей нәтижесі деп айтуға бола ма?
– Бұл сұраққа экономист-ғалым ретінде жауап берсек, тікелей және біржақты нәтиже деп айту толық дұрыс болмас еді, бірақ аталған реформалардың елеулі үлесі бар екенін мойындау қажет.
Біріншіден, Қасым-Жомарт Тоқаев бастамашылық еткен институционалдық реформалар – әсіресе мемлекеттік басқаруды жаңғырту, бизнес-климатты жақсарту, әкімшілік кедергілерді азайту – экономикалық белсенділікке оң әсер етті. Бұл инвестициялық ахуалды жақсартып, ішкі және сыртқы инвесторлардың сенімін белгілі бір деңгейде арттырды.
Екіншіден, демонополизация саясаты нарықтағы бәсекені күшейтуге бағытталған маңызды қадам болды. Егер бұл бағыт жүйелі түрде жүзеге асса, ол орта және шағын бизнестің дамуына, ресурстарды тиімді бөлуге және өнімділіктің артуына әкеледі. Бұл өз кезегінде ұзақ мерзімді экономикалық өсімнің сапасын жақсартады.
Үшіншіден, «Әділетті Қазақстан» тұжырымдамасы инклюзивті экономикалық модельді қалыптастыруға бағытталған. Яғни, экономикалық өсімнің нәтижелері қоғамның кең топтарына таралуы тиіс. Бұл әлеуметтік тұрақтылықты күшейтіп, экономикалық реформалардың тұрақты болуына негіз қалайды.
Сонымен қатар, экономикалық серпілісті тек ішкі реформалармен ғана түсіндіру жеткіліксіз. Мұнда:
- жаһандық шикізат нарығындағы қолайлы конъюнктура,
- энергетикалық ресурстарға сұраныс,
- геоэкономикалық қайта құрылымдар сияқты сыртқы факторлар да маңызды рөл атқарды.
– Қазақстан жанармайдың қолжетімділігі бойынша әлемдік көшбасшылар қатарына еніп, 9-орынды иеленді. Сіз бұл жетістіктің ел үшін және оның энергетика саласы үшін маңызын қалай бағалайсыз?
– Қазақстанның жанармайдың қолжетімділігі бойынша әлемде 9-орын алуы – екіжақты әсері бар, стратегиялық тұрғыдан маңызды көрсеткіш.
Біріншіден, бұл әлеуметтік-экономикалық артықшылық. Арзан жанармай халықтың көлік шығындарын азайтады, логистика мен тасымал құнын төмендетеді, инфляциялық қысымды тежеуге көмектеседі. Бұл әсіресе аумақтық тұрғыдан үлкен ел үшін маңызды, өйткені ішкі байланыстар мен нарықтың тұтастығы жанармай бағасына тікелей тәуелді.
Екіншіден, бұл бизнестің бәсекеге қабілеттілігін арттырады. Өндіріс пен аграрлық секторда энергия шығындарының төмен болуы қазақстандық өнімнің өзіндік құнын азайтып, ішкі және сыртқы нарықта тиімді позиция қалыптастырады. Алайда, экономист ретінде бұл жетістікті тек оң құбылыс ретінде қарастыру жеткіліксіз.
Үшіншіден, мұнда жасырын тәуекелдер бар. Жанармайдың тым арзан болуы энергияны тиімсіз пайдалануға әкелуі мүмкін. Ішкі бағалар мен сыртқы нарық арасындағы айырмашылық контрабанда немесе «сұр» экспорт тәуекелін арттырады. Бұл мемлекеттік субсидиялар немесе реттеу арқылы ұсталып тұрса, бюджетке қосымша жүктеме түсіреді.
Төртіншіден, энергетика саласы үшін бұл даму сигналы әрі шақыру. Яғни мұнай өңдеу саласының тиімділігін арттыру, баға қалыптастыруды біртіндеп нарықтық модельге көшіру, энергия үнемдеу технологияларын енгізу сияқты міндеттер өзекті бола түседі.
Сонымен қатар, ұзақ мерзімді перспективада әлемдік тренд – энергетикалық трансформация (жасыл энергетика, декарбонизация). Сондықтан жанармайдың қолжетімділігі уақытша артықшылық болғанымен, елдің стратегиялық бағыты энергия көздерін әртараптандыру мен тұрақты даму қағидаттарына негізделуі тиіс.Бұл көрсеткіш – қысқа және орта мерзімде экономикалық тиімділік беретін маңызды жетістік. Бірақ оны ұзақ мерзімді бәсекеге қабілеттілікке айналдыру үшін энергетика саласында құрылымдық реформалар мен теңгерімді саясат қажет.
– Сіздің ойыңызша, жанармай бағасының тұрақтылығын қамтамасыз ету мен ресурстарды тиімді басқаруда Қасым-Жомарт Тоқаев бастамашылық еткен реформалар мен қабылданған шешімдер қандай рөл атқарды?
–Менің ойымша, жанармай бағасының тұрақтылығы мен ресурстарды тиімді басқару – тек нарықтық факторлардың емес, мемлекеттік саясат пен институционалдық шешімдердің нәтижесі. Бұл тұрғыда Қасым-Жомарт Тоқаев бастамашылық еткен реформалар белгілі бір рөл атқарды, бірақ оны кешенді түрде бағалау қажет. Соңғы жылдары Қазақстанда жанармай бағасын уақытша мемлекеттік реттеу, мұнай өнімдерін экспорттауға шектеулер енгізу, ішкі нарықты басымдықпен қамтамасыз ету сияқты шаралар қолданылды.
Бұл қадамдар қысқа мерзімде бағаның күрт өсуін тежеп, әлеуметтік тұрақтылықты сақтауға мүмкіндік берді. Мысалы, сұраныс артқан кезеңдерде немесе көрші елдермен баға айырмашылығы ұлғайғанда, үкімет ішкі нарықты қорғау механизмдерін іске қосты.
Президент бастамашылық еткен демонополизация саясаты отын-энергетика секторындағы ірі ойыншылардың ықпалын теңестіруге бағытталды. Бұл бәсекені арттыруға, баға қалыптастырудың ашықтығын жақсартуға, ресурстарды бөлудің тиімділігін көтеруге ықпал етеді.
Алайда бұл бағыт әлі толық аяқталған жоқ, сондықтан оның нәтижесі орта және ұзақ мерзімде айқынырақ көрінеді.
Ресей де жанармай бағасын тұрақтандыру үшін экспорттық баждар мен ішкі субсидияларды пайдаланады. Нәтижесінде баға салыстырмалы түрде тұрақты, бірақ бюджетке жүктеме жоғары және нарық толық еркін емес.
Норвегияда керісінше, жанармай бағасы толық нарықтық. Баға жоғары, бірақ мұнай табысы ұлттық қорға жинақталады, ресурстарды басқару өте тиімді, ұзақ мерзімді тұрақтылық қамтамасыз етілген. Яғни, олар әлеуметтік емес, институционалдық тиімділікке басымдық береді.
Сауд Арабиясына тоқталсақ. Бұл елде бұрын жанармай өте арзан болды, бірақ кейін реформалар арқылы баға біртіндеп нарыққа жақындатылды. Себебі арзан отын бюджетке ауыртпалық түсіріп, ресурстарды тиімсіз пайдалануға әкелді.
Ал, Қазақстандағы саясат аралас модельге жатады.Бір жағынан, әлеуметтік тұрақтылық үшін мемлекеттік реттеу сақталған, екінші жағынан, нарықтық механизмдерге көшу кезең-кезеңімен жүріп жатыр.
Қасым-Жомарт Тоқаев реформаларының рөлі – осы екі мақсаттың арасындағы балансты табуға ұмтылу. Жанармай бағасының тұрақтылығы – қазіргі саясаттың нақты нәтижесі. Бірақ ұзақ мерзімді тиімділік үшін баға либерализациясы, энергия тиімділігі, мұнайдан тыс секторларды дамыту сияқты бағыттар шешуші болады. Яғни, жүргізіліп жатқан реформалар маңызды негіз қалады, алайда олардың толық әсері уақыт өте келе және құрылымдық өзгерістер тереңдеген сайын айқын көрінеді.
