Әлеуметтік желіде «айына 70% табыс», «инвестицияң екі есе көбейеді», «қазір кірсең — ертең байисың» деген жарнамалар көбейді.
Бір қарағанда — заманауи бизнес, табысты стартап немесе криптожоба сияқты көрінеді. Бірақ шын мәнінде, мұндай ұсыныстардың артында қаржы пирамидасы тұруы мүмкін, деп хабарлайды DKNews.kz.
Қазақстан Республикасының Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі азаматтарды күмәнді инвестициялық схемалардан сақ болуға шақырды. Өйткені мұндай жобалардың соңы көбіне бір нәрсемен аяқталады — адамдар ақшасынан айырылады.
Қаржы пирамидасы қалай жұмыс істейді?
Сырттай қарағанда бәрі әдемі: қымбат кеңсе, костюм киген менеджерлер, табысқа жеткен адамдардың видеосы, мотивациялық сөздер. Бірақ жүйенің ішкі механизмі өте қарапайым.
Ескі қатысушыларға ақша жаңа салымшылардың есебінен төленеді. Яғни нақты бизнес, өндіріс немесе инвестициялық табыс жоқ. Жүйе жаңа адамдар келгенше ғана өмір сүреді.
Сарапшылардың айтуынша, бүгінде алаяқтар бұрынғыдан да кәсіби жұмыс істейді. Олар Telegram-чаттар, TikTok, Instagram, YouTube арқылы сенім қалыптастырып, психологиялық қысым әдістерін қолданады.
Қаржы пирамидасының ең басты белгілері
«Кепілдік берілген табыс»
Егер сізге тәуекелсіз, тұрақты әрі өте жоғары пайда уәде етілсе — бұл бірінші дабыл белгісі.
«Нақты инвестициялар тәуекелсіз тұрақты және әдеттен тыс жоғары пайда әкелмейді».
Қаржы нарығында жоғары табыс әрқашан тәуекелмен қатар жүреді. Ал «100% кепілдік» деген сөз көбіне алаяқтардың сүйікті құралы.
«Досыңды шақыр — бонус ал»
Көптеген пирамидаларда адамдарды тартқаны үшін сыйақы беріледі. Яғни сіздің табысыңыз өнімнен емес, жаңа қатысушылардан түседі.
Бұл — қаржы пирамидасының классикалық белгісі.
Лицензия жоқ
Көп жағдайда ұйымдастырушылардың ресми лицензиясы болмайды. Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің рұқсатын көрсете алмайды.
Сонымен бірге:
- ашық қаржылық есеп болмайды;
- келісімшарттар түсініксіз жазылады;
- салым қауіпсіздігіне ешкім кепілдік бермейді.
Алаяқтар қазір қалай жасырынуда?
Бұрын қаржы пирамидалары оңай танылатын. Қазір олар мүлде басқа форматқа көшті.
Жалған криптожобалар
«Болашағы бар токен», «AI-стартап», «инвестициялық платформа» деген атаулар жиі қолданылады. Кейде сайттары да кәсіби жасалған.
Бірақ шын мәнінде ақша жиналып, белгілі бір уақыттан кейін жоба жабылып қалады.
Жалған букмекерлер
Кейбір топтар «100% ұтыс», «договорной матч», «гарантия» деп ақша жинайды. Олар жалған чек көрсетіп, сенімге кіреді.
Ал заңды букмекерлік компаниялар әрқашан ресми лицензиямен жұмыс істейді және электронды чек береді.
«Инвестициялық клубтар»
«Қаржы орталығы», «элиталық клуб», «жабық инвесторлар қауымдастығы» сияқты атаулар — сенім тудыру үшін қолданылатын маркетингтік айла.
Көп жағдайда мұндай жобалардың артында нақты бизнес болмайды.
Неге адамдар бәрібір сеніп қалады?
Психологтардың айтуынша, алаяқтар адамның ең әлсіз тұсына әсер етеді — тез ақша табу арманына.
Әсіресе:
- кредиті бар адамдар;
- табысын көбейткісі келетін жастар;
- қаржылық сауаты төмен азаматтар тәуекелге жиі барады.
Бастапқыда аз ақша сұралады. Мысалы, 10–20 мың теңге. Кейін сенім пайда болған соң, адамдар миллиондап сала бастайды.
Қаржы пирамидасын желілік маркетингтен қалай ажыратуға болады?
Бұл сұрақ көп адамды шатастырады.
Желілік маркетингте нақты өнім немесе қызмет сатылады. Компанияның заңды бизнес-моделі болады.
Ал қаржы пирамидасында негізгі табыс көзі — жаңа қатысушылардың ақшасы.
Айырмашылық дәл осы жерде.
Егер алданып қалғаныңызды түсінсеңіз не істеу керек?
Мамандар уақыт жоғалтпауға кеңес береді.
Бірінші кезекте:
- полицияға хабарласу;
- Қаржылық мониторинг агенттігіне арыз жазу;
- барлық чек, хат-хабар, аударым дәлелдерін сақтау қажет.
Себебі ерте әрекет ету ақшаңызды қайтару мүмкіндігін арттырады.
Өзіңізді қалай қорғауға болады?
Қарапайым ережелерді есте сақтаңыз:
- компания лицензиясын міндетті түрде тексеріңіз;
- қолма-қол ақша немесе күмәнді әмияндарға аударма жасамаңыз;
- «кепілдік берілген табысқа» сенбеңіз;
- жабық чаттар мен «тек өз адамдарымызға» арналған ұсыныстардан сақ болыңыз.
Маңыздысы — эмоцияға емес, фактіге сену.
Заң не дейді?
Қазақстанда қаржы пирамидасын құру — қылмыстық құқық бұзушылық.
ҚР Қылмыстық кодексінің 217-бабына сәйкес:
- мүлкі тәркіленуі мүмкін;
- 12 жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы қарастырылған;
- өмір бойына белгілі бір қызметпен айналысуға тыйым салынуы мүмкін.
Бірақ ең ауыр шығын — адамдардың жоғалтқан ақшасы мен сенімі.
