Сайлау күні бәрі қарапайым көрінеді: адам учаскеге келеді, бюллетень алады, кабинаға кіріп, өз таңдауын жасайды да, оны жәшікке салады. Көпшілік үшін процесс осы жерде аяқталатындай көрінеді. Бірақ шын мәнінде ең маңызды кезең дәл осыдан кейін басталады — әр дауыстың қорытынды нәтижеге дейінгі жолы, деп хабарлайды DKNews.kz.
Осы жерде басты сұрақ туады: бюллетень жәшікке түскеннен кейін не болады? Дауыстың жоғалып кетпеуін кім қадағалайды? Комиссиялардың жұмысы қалай тексеріледі? Ашықтық дегеніміз жай ғана әдемі сөз бе, әлде нақты жүйе ме?
Қазақстанда сайлау процесі әр кезеңі өзара байланысқан жүйе ретінде құрылған. Оның мақсаты — сайлаушылар тізімінен бастап, дауыстарды санау мен қорытындыны жариялауға дейінгі аралықта сенім қалыптастыру.
Алдымен — дауыс беру құқығы
Сайлаушы учаскеге келмей тұрып, оның деректері сайлаушылар тізімінде болуы керек. Бұл — алғашқы әрі өте маңызды кезең. Себебі адам тізімде болмаса немесе мәліметтерінде қате кетсе, мәселе дауыс беру басталмай жатып туындайды.
Сондықтан сайлаушылар тізімі жай ғана техникалық құжат емес. Бұл — бүкіл сайлау процесінің негізі. Әр азамат қай жерде дауыс беретінін және өз құқығын еш кедергісіз жүзеге асыра алатынын алдын ала білуі қажет.
Сенім де осындай қарапайым нәрселерден басталады: учаскеге келдің, тізімнен өзіңді таптың, бюллетень алдың, таңдауыңды жасадың.
Учаске “жабық режимде” жұмыс істемейді
Сайлаудың маңызды қағидаларының бірі — жариялылық. Яғни процесс қоғамнан жасырын өтпеуі керек. Учаскелерде байқаушылар, сенімді өкілдер, бұқаралық ақпарат құралдарының өкілдері қатыса алады. Олардың міндеті — комиссия жұмысына кедергі жасау емес, процестің қалай өтіп жатқанын көру.
Бұл өте маңызды. Ашықтық дегеніміз біреудің “бәрі дұрыс өтті” деп айтуы ғана емес. Ашықтық — әртүрлі қатысушылардың учаскенің қалай ашылғанын, бюллетеньдердің қалай берілгенін, дауыс беру құпиясының қалай сақталғанын және кейін дауыстардың қалай саналғанын өз көзімен көре алуы.
Осы тұрғыдан алғанда, байқаушылар қоғамның көзіне айналады. Олар дауыс беру барысын бақылайды, күмәнді немесе даулы сәттерге назар аударады және процестің бәріне түсінікті болуына көмектеседі.
Дауыс құпия қалады, бірақ рәсім ашық болуы керек
Сайлауда нәзік тепе-теңдік бар. Бір жағынан, ешкім нақты адамның кімге дауыс бергенін білмеуі тиіс. Бұл — оның жеке таңдауы, әрі дауыс беру құпиясы заңмен қорғалады.
Екінші жағынан, сайлаудың өзі ашық болуы қажет. Қоғам дауыс берудің қалай ұйымдастырылғанын, учаскеде кімдер болғанын, тәртіптің қалай қамтамасыз етілгенін, бюллетеньдердің қалай сақталғанын және қорытындының қалай рәсімделгенін түсінуі керек.
Яғни сайлаушының таңдауы құпия болып қалады. Бірақ сол дауыстың жүйе ішіндегі жолы түсінікті болуы тиіс.
Ең маңызды кезең — дауыстарды санау
Учаске жабылғаннан кейін көпшіліктің назары ауатын ең жауапты сәт басталады. Дауыстарды санау — сайлаудың ең сезімтал бөлігі. Дәл осы жерде сенім не күшейеді, не сұрақтар пайда болады.
Неге бұл маңызды? Себебі сайлау нәтижесі — күн соңында жай ғана жарияланған сан емес. Ол нақты әрекеттердің қорытындысы: қанша адам келді, қанша бюллетень берілді, жәшіктен қанша бюллетень шықты, әр кандидат немесе партия қанша дауыс алды.
Мұның бәрі құжатпен рәсімделуі керек. Қорытындылар хаттамаларда көрсетіледі, ал санау белгіленген тәртіппен жүргізіледі. Қоғам үшін нәтиженің жай ғана айтылуы емес, оны құжаттар мен ресми деректер арқылы тексеруге болатындығы маңызды.
БАҚ не үшін қажет
Сайлау туралы дұрыс әрі түсінікті айтылған кезде, бүкіл процесс те халыққа жақынырақ болады. Нұсқаулықтағы құрғақ тілмен емес, қарапайым адамға түсінікті тілмен: кім дауыс беріп жатыр, күн қалай өтіп жатыр, қандай сұрақтар бар, байқаушылар не дейді, учаскелер қалай жұмыс істеп тұр.
Сондықтан бұқаралық ақпарат құралдары ашықтықтың маңызды бөлігі саналады. Журналистер адамдарға процесті тек үйінің жанындағы бір учаске арқылы емес, кеңірек көруге көмектеседі. Олар ережелерді түсіндіреді, сұрақ қояды, сайлау күнінің атмосферасын көрсетеді және сайлауды жабық рәсім емес, қоғамдық оқиға ретінде танытады.
Қазіргі сайлаушы үшін бұл өте маңызды. Адамдар қорытынды санды ғана естіп қойғысы келмейді. Олар оның қалай пайда болғанын түсінгісі келеді.
Сұрақ болса, жауап беретін механизм болуы керек
Кез келген үлкен жүйеде даулы жағдайлар болуы мүмкін. Сайлауда да шағымдар, келіспеушіліктер, рәсімге қатысты сұрақтар туындауы ықтимал. Бұл әрдайым жүйеде үлкен мәселе бар деген сөз емес. Маңыздысы — мұндай жағдайда қайда жүгінуге болатыны және өтініштердің қалай қаралатыны.
Қазақстанда сайлау комиссияларының әрекеттері мен шешімдеріне заңда белгіленген тәртіппен шағымдануға болады. Бұл да ашықтықтың бір бөлігі. Өйткені сенім “ешқандай сұрақ болмайды” деген уәдемен емес, сұрақ туындағанда оған жауап беретін нақты рәсімнің болуымен қалыптасады.
Сенімді бір күнде қалыптастыру мүмкін емес
Сайлауға деген сенім дауыс беру күні өздігінен пайда болмайды. Оны бір сәтте жариялап қою мүмкін емес. Ол біртіндеп қалыптасады: түсінікті ережелер арқылы, ашық учаскелер арқылы, байқаушылардың қатысуы арқылы, БАҚ жұмысы арқылы, ақпаратқа қолжетімділік және заңды санау рәсімі арқылы.
Сайлаушы үшін мұның бәрі өте қарапайым ойға келіп тіреледі: бюллетень жәшікке түскеннен кейін оның дауысы жоғалып кетпейтініне сенімді болу.
Сондықтан сайлаудың ашықтығы — абстрактілі саяси ұғым емес. Бұл — процесті көрінетін, түсінікті және тексеруге болатын етуге бағытталған нақты әрекеттер жиынтығы.
Ең бастысы
Қазақстандағы сайлау — тек дауыс беру күні ғана емес. Бұл — әр кезеңі маңызды тұтас жүйе: тізімдер, учаскелер, байқау, БАҚ, санау, хаттамалар, қорытындыны жариялау және шағымдану мүмкіндігі.
Бұл жүйе азаматтарға неғұрлым түсінікті болса, сайлау нәтижесіне деген сенім де соғұрлым жоғары болады.
Өйткені ашық сайлаудың басты мәні — жай ғана дауыс беруді өткізу емес. Ең маңыздысы — әр сайлаушы өз дауысының естілгеніне, есепке алынғанына және қорғалғанына сенуі.
