Алматыда өткен сараптамалық алаңда Құрылтайдың жаңа заң шығарушы орган ретіндегі рөлі, алдағы сайлаудың ерекшелігі және Қазақстанның саяси жүйесіне әсері кеңінен талқыланды.
Сарапшылардың пікірінше, бұл жай ғана кезекті реформа емес, мемлекет пен қоғам арасындағы қарым-қатынастың жаңа моделіне бастайтын маңызды кезең, деп хабарлайды DKNews.kz.
Қазақстандағы саяси реформалар жаңа кезеңге аяқ басты. Алматыда ҚР Президенті жанындағы Қазақстанның стратегиялық зерттеулер институты ұйымдастырған «Құрылтай – заң шығарушы биліктің жаңа архитектурасының негізі» атты сараптамалық алаңда мемлекеттік органдардың өкілдері, саясаттанушылар, заңгерлер, ғылыми қауымдастық пен азаматтық сектор мамандары елдегі ең маңызды саяси өзгерістердің бірін талқылады.
Кездесу барысында негізгі назар Құрылтайдың заң шығарушы биліктің жаңа моделіндегі орнына, оның жұмыс қағидаттарына және алдағы сайлаудың елдің саяси дамуына ықпалына ауды.
Құрылтай нені өзгертеді?
ҚР Президенті жанындағы Қазақстанның стратегиялық зерттеулер институтының директоры Жандос Шаймарданов Құрылтайдың құрылуы заң шығарушы биліктің жаңа сапалық кезеңге өткенін білдіретінін айтты.
«Құрылтайдың алғашқы сайлауы конституциялық реформаны іс жүзінде жүзеге асырудың маңызды кезеңіне айналып, жаңартылған өкілді билік жүйесінің толыққанды жұмысын қамтамасыз етеді. Бұл мемлекет пен қоғам арасындағы өзара іс-қимылдың жаңа моделіне көшуге мүмкіндік береді».
Оның айтуынша, бұл модельдің негізінде ашықтық, кәсібилік және азаматтардың кеңінен қатысу қағидаттары жатыр.
Барлық 145 депутат қалай сайланады?
ҚР Әділет вице-министрі Даниель Ваисов жаңа жүйенің басты ерекшелігін түсіндірді.
Енді Құрылтайдың 145 депутаты түгелдей бірыңғай жалпыұлттық сайлау округі бойынша партиялық тізім арқылы сайланады.
Мұндай тәсіл жеке кандидаттар арасындағы бәсекеден гөрі саяси бағдарламалардың, идеялардың және жауапкершілікті өз мойнына алатын партиялық командалардың жарысын күшейтуге бағытталған.
Сарапшылардың пікірінше, бұл өзгеріс партиялардың сапалы кадр дайындауына және нақты бағдарламалар ұсынуына қосымша серпін береді.
Қазақстандықтар сайлауға дайын ба?
Іс-шарада ең көп назар аудартқан мәліметтердің бірі – әлеуметтанулық зерттеу нәтижелері болды.
Еуразиялық интеграция институтының директоры Оразғали Селтеевтің айтуынша, сауалнамаға қатысқан азаматтардың 72,1 пайызы Құрылтай депутаттарының сайлауына қатысуға дайын екенін айтқан.
Сарапшы мұны қоғамның жаңа заң шығарушы органға деген қызығушылығының жоғары екенін көрсететін маңызды көрсеткіш деп бағалады.
Оның пікірінше, жоғары сайлау белсенділігі жаңа Құрылтайдың қоғамдық легитимділігін күшейтіп, саяси реформалардың табысты жүзеге асуына ықпал етеді.
Партиялар арасындағы жаңа бәсеке
Сарапшылар қазіргі саяси алаңдағы партиялардың орналасуына да тоқталды.
Жүргізілген зерттеулерге сәйкес, оңшыл электорат үшін «Ақ жол» мен Respublica партияларының мүмкіндіктері шамалас.
Ал әлеуметтік бағыттағы сайлаушылар үшін бәсекеде ЖСДП мен ҚХП рейтингтері бір-біріне өте жақын – сәйкесінше 3,6% және 3,5%.
Мамандар мұны екі партияның әлеуметтік риторикасының ұқсастығымен және олардың арасындағы айырмашылықтардың әзірге көпшілік үшін айқын болмауымен байланыстырды.
Әйелдердің саяси ықпалы күшейе ме?
Women in Tech Kazakhstan ұйымының жетекшісі Әсем Болатжан жаңа модель әйелдердің саясаттағы рөлін күшейтуге мүмкіндік беретінін айтты.
Оның пікірінше, партиялар бүгіннен бастап әйелдердің кәсіби өсуіне, партиялық қызметке, мәслихаттарға, қоғамдық кеңестер мен сараптамалық алаңдарға қатысуына тең мүмкіндік жасауы қажет.
«Заңнамалық күн тәртібі қалыптасатын деңгейлерде әйелдердің кеңінен өкілдік етуі Қазақстанның жаңа саяси жүйесінің кемелдігін айқындайтын маңызды көрсеткіштердің біріне айналады».
Әлем тәжірибесі не көрсетеді?
Екінші сессия халықаралық тәжірибеге арналды.
ҚР Ұлттық ғылым академиясының өкілі Жеңісбек Төлен Швейцария, Финляндия, Ұлыбритания және Оңтүстік Корея мысалдарын келтіріп, заң шығарушы органдарға деген сенім азаматтардың шешім қабылдау процесіне қатысу мүмкіндігімен тікелей байланысты екенін айтты.
Ал Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ профессоры Алуа Ибраева қоғамдық қатысу заң жүзінде нақты бекітілуі тиіс екенін атап өтті.
«Заманауи Құрылтай мемлекет пен қоғам арасындағы тұрақты диалог алаңына айналуы тиіс. Мұнда азаматтар өз ұсыныстарын айтып қана қоймай, олардың шешім қабылдау барысында қалай ескерілетінін де көре алуы қажет».
Болашақтың Құрылтайы цифрлық бола ма?
Іс-шарада цифрландыру мәселесі де кеңінен қозғалды.
ҚазҰУ-дың аға оқытушысы Айгерім Жүнісова заң шығару процесін толық цифрландыруды ұсынды.
Оның бастамаларының қатарында:
- заң жобаларын сүйемелдеудің бірыңғай цифрлық жүйесін құру;
- заң шығару процесінің барлық кезеңін ашық ету;
- азаматтардың онлайн қатысу мүмкіндігін кеңейту;
- заң жобалары мен қоғамдық ұсыныстарды талдау кезінде жасанды интеллект технологияларын пайдалану бар.
Мамандардың пікірінше, мұндай тәсіл заң шығару сапасын арттырып қана қоймай, қоғамның мемлекеттік институттарға деген сенімін де күшейтеді.
Қорытынды: жаңа саяси кезеңнің басталуы
Сараптамалық алаңға қатысушылар Құрылтайдың қалыптасуы Қазақстандағы конституциялық реформалардың нақты іске аса бастағанын білдіретінін атап өтті.
Олардың пікірінше, алдағы сайлау елдегі саяси жаңғырудың маңызды кезеңіне айналып, «Күшті Президент – Ықпалды Құрылтай – Есеп беретін Үкімет» моделін одан әрі нығайтады.
Сарапшылар жаңа жүйенің басты артықшылықтары ретінде партиялық бағдарламалар арасындағы әділ бәсекені, заң шығару үдерісінің ашықтығын, кәсіби сараптаманы, цифрлық технологияларды және азаматтардың кеңінен қатысуын атады.
Ең бастысы – бұл өзгерістердің табысты болуы қоғамның өзіне байланысты. Сарапшылардың айтуынша, азаматтардың сайлауға белсенді қатысуы жаңа өкілді органның легитимділігін күшейтіп қана қоймай, Қазақстанның алдағы саяси даму бағытын айқындайтын негізгі факторлардың біріне айналады.
