Дөрекі сөйлеу қалыпты әдетке айналмауы керек. Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясы академиялық кітапханасының директоры Күміс Сейітова күнделікті қарым-қатынас мәдениеті адамның тәрбиесі мен қоғамның ішкі құндылықтарын көрсететінін айтты, деп хабарлайды DKNews.kz.
Оның сөзінше, қазақ қоғамында сөз әдебі тек сыпайылық ережелерінің жиынтығы болмаған. Оның негізінде үлкенге құрмет, кішіге қамқорлық және өзгенің қадір-қасиетіне тимей сөйлеу мәдениеті жатқан.
«Адамның қандай екенін оның сөзі көрсетеді»
Күміс Сейітова ең алдымен адамның күнделікті өмірде қолданатын тіліне назар аударды. Өйткені жақындармен, көршілермен, достармен және айналадағы адамдармен сөйлесу мәнері адамның шынайы мәдениетін көрсетеді.
«Бүгін сөздің құдіреті, дәлірек айтқанда, күнделікті өміріміздегі тіл — туған-туыстарымызбен, көршілерімізбен, достарымызбен және айналамыздағы басқа адамдармен қарым-қатынас жасау тілі туралы айтқым келеді. Адамның шын мәнінде қандай екенін ең жақсы көрсететін де осы болса керек. Ежелден қазақтың сөз әдебі жай ғана сыпайы сөздердің жиынтығы болған жоқ. Оның артында үлкенге құрмет, кішіге қамқорлық және өзгені ренжітпей, қорламай сөйлеу қабілетіне негізделген тұтас қарым-қатынас философиясы тұрды. «Тіл – жүректің айнасы» деп ата-бабаларымыз бекер айтпаған. Адамның сөзіне қарап оның тәрбиесіне, өзгелерге деген құрметіне және ішкі мәдениетіне баға берген», – деді Күміс Сейітова.
Осы тұрғыдан алғанда, сөйлеу мәдениеті адамның жеке қасиеті ғана емес, оның айналасындағы адамдарға деген қарым-қатынасының көрінісі.
Қазақ қоғамында сөзге ерекше мән берілген
Күміс Сейітова қазақ халқының дәстүрінде сөз өнерінің ерекше бағаланғанына тоқталды.
Бұл тек көпшілік алдында әдемі сөйлеу қабілеті емес, қажетті сәтте дұрыс сөз таба білу өнері болған.
«Сондай-ақ халқымызда әрдайым адамдар алдында әдемі сөйлеу қабілеті ретінде ғана емес, қажетті сәтте дұрыс сөз таба білу дарыны ретінде бағаланған сөз өнеріне де назар аудару маңызды. Дер кезінде айтылған сөздің арқасында тіпті ең күрделі даулардың өзі шешімін тапқан», – деді ол.
Яғни сөз тек ақпарат жеткізу құралы емес, адамдар арасындағы келіспеушілікті шешуге және өзара түсіністік қалыптастыруға ықпал ететін әлеуметтік құрал ретінде қабылданған.
«Былапыт сөз әдетке айналғандай әсер қалдырады»
Алайда Күміс Сейітованың айтуынша, қазіргі қоғамдық кеңістікте сөйлеу мәдениетіне қатысты кері үрдістер байқалады.
Дөрекі және бейәдеп сөздер қоғамдық орындарда ғана емес, интернет пен күнделікті әңгімеде де жиі кездеседі.
«Бүгінде, өкінішке қарай, мұның бәрі айтарлықтай көмескіленіп барады. Дөрекілік пен былапыт сөздер қоғамдық орындарда, көлікте, интернетте және күнделікті әңгімелерде жиі естілетін болды. Кейде тіпті балағат сөз қалыпты қарым-қатынас тәсіліне айналғандай әсер қалдырады. Бірақ оның әдетке айналуы қалыпты нормаға айналды дегенді білдірмейді», – деді Күміс Сейітова.
Оның пікірінше, белгілі бір сөйлеу мәнерінің жиі қолданылуы оны қоғамдық нормаға айналдырмайды.
Дөрекі сөздің астарында не жатыр
Күміс Сейітова дөрекі сөйлеудің түпкі мәселесі адамның айналасындағыларға деген қарым-қатынасымен байланысты екенін айтты.
«Кез келген дөрекі сөздің түбінде құрметсіздік жатыр: әңгімелесушіге, айналадағы адамдарға, оны еститін балаға және түптеп келгенде, қоғамның бір бөлшегі ретіндегі өзіңе деген құрметсіздік», – деді ол.
Бұл жерде мәселе тек екі адамның арасындағы әңгімемен шектелмейді. Қоғамдық орында айтылған сөзді балалар мен айналадағы басқа адамдар да естиді.
Сондықтан күнделікті сөйлеу мәдениеті қоғамдық ортаның сапасына тікелей ықпал етеді.
Қоғам мәдениеті неден басталады
Күміс Сейітова Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың қоғамдық этика мен мінез-құлық мәдениетіне қатысты ұстанымына да тоқталды.
«Президент Қасым-Жомарт Тоқаев мінез-құлық мәдениеті мен қоғамдық этика туралы айтқанда, бір қарағанда қарапайым көрінетін осындай мәселелерге назар аударады. Бұл заңды да, өйткені мемлекет тек заңдар мен институттарға ғана емес, ең алдымен өз азаматтарына сүйеніп құрылады», – деді ол.
Оның айтуынша, құқықтық және әділетті мемлекет қағидаттары күнделікті өмірдегі адамдардың бір-біріне деген қарым-қатынасынан да көрінуі керек.
Конституциядағы қағидаттар күнделікті өмірде қалай көрінуі керек
Күміс Сейітова жаңа Конституцияда құқықтық және әділетті мемлекет идеясы бекітілгенін атап өтті.
Алайда оның пікірінше, мұндай қағидаттардың нақты мазмұны азаматтардың күнделікті мінез-құлқы арқылы қалыптасады.
«Жаңа Конституцияда да құқықтық және әділетті мемлекет идеясы бекітілген. Бірақ бұл қағидаттар күнделікті өмірдің бір бөлігіне айналғанда ғана шынайы мәнге ие болады. Адамға деген құрмет тек ресми құжаттарда ғана емес, көшедегі, көліктегі, үйдегі қарапайым әңгімеден де көрінуі керек. Мұны әркім өзінен, сөзге, өз тіліне және оның болашағына деген құрметтен бастауы қажет. Өйткені қоғам мәдениеті дәл осындай қарапайым нәрселерден — біздің бір-бірімізге қалай қарайтынымыздан қалыптасады», – деді Күміс Сейітова.
Бұл не үшін маңызды
Сөйлеу мәдениеті қоғамдағы өзара құрметтің күнделікті өлшемдерінің бірі саналады.
Адамның көшеде, қоғамдық көлікте, интернетте немесе отбасында қандай сөз қолданатыны тек жеке таңдау болып қалмайды. Ол айналасындағы адамдарға, әсіресе балаларға әсер етіп, біртіндеп қоғамдық қарым-қатынас нормаларын қалыптастырады.
Сондықтан сөзге жауапкершілікпен қарау тіл мәдениетін сақтаумен қатар, адамдардың бір-біріне деген құрметін күшейту мәселесі ретінде де қарастырылып отыр.
