Авторлық құқықты қорғау жаңа деңгейге өтеді. Қазақстанның жаңа Конституциясында алғаш рет зияткерлік меншіктің заңмен қорғалатыны бекітіліп, авторлар мен құқық иеленушілерге сыйақыны есептеу және төлеу процестерін цифрландыру басталды, деп хабарлайды DKNews.kz.
Бұл туралы ҚР Әділет вице-министрі Ботагөз Жақселекова Орталық коммуникациялар қызметінде өткен баспасөз конференциясында мәлімдеді. Оның айтуынша, зияткерлік меншік жүйесін дамыту шығармашылыққа, инновацияларға және технологиялық дамуға жағдай жасауға бағытталған мемлекеттік саясаттың маңызды бөлігіне айналып отыр.
Зияткерлік меншік Конституцияда алғаш рет бекітілді
Жаңа Конституциядағы норма зияткерлік меншікті заңмен қорғауды тікелей көздейді.
Бұл жерде мәселе құқықты заң жүзінде бекітумен ғана шектелмейді. Мемлекет үшін авторлар мен басқа да құқық иеленушілердің өз құқықтарын іс жүзінде тиімді пайдалануына жағдай жасау да маңызды.
Осы бағыттардың бірі — авторлық және сабақтас құқықтарды ұжымдық басқару жүйесін жетілдіру.
Әділет министрлігі осы мақсатта туындылардың пайдаланылуын есепке алуға, сыйақыны бөлу мен төлеуге арналған Бірыңғай цифрлық платформаны енгізіп жатыр.
Бұл өзгерістердің 2026 жылдың Қазақстанда Цифрландыру және жасанды интеллект жылы болып жарияланған кезеңмен тұспа-тұс келуінің де символдық мәні бар.
Авторлар мен бизнес бір цифрлық ортаға біріктіріледі
Зияткерлік меншік саласындағы заңнамалық өзгерістердің негізі 2025 жылдың соңында қаланды.
«2025 жылғы 24 қарашада Мемлекет басшысы «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне зияткерлік меншік мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасының Заңына қол қойды, ол 2026 жылғы 24 қаңтарда күшіне енді. Заңның негізгі жаңалықтарының бірі - зияткерлік меншік саласындағы Бірыңғай цифрлық платформаны құру және енгізу. Платформа құқықтарды ұжымдық басқару жөніндегі ұйымдардың (ҚҰБҰ) қызметінің ашықтығын, сондай-ақ жиналған сыйақыны әділ бөлу мен төлеуді қамтамасыз ету мақсатында құрылды. Платформа немесе қысқаша БЦП авторларды және құқық иеленушілерді, ҚҰБҰ мен туындыларды пайдаланушыларды бірыңғай цифрлық ортада біріктіреді. Платформада шарттар жасасу, туындылардың пайдаланылуын есепке алу, есептілікті ұсыну, сыйақыны бөлу және төлеу процестері кезең-кезеңімен автоматтандырылады», – деді вице-министр.
Зияткерлік меншік саласындағы заңнамалық өзгерістер туралы Әділет министрлігінің ресми ресурстарында де ақпарат жарияланып келеді.
Платформа үш кезеңмен енгізіледі
Бірыңғай цифрлық платформаны бірден барлық салаға енгізу жоспарланбаған. Жүйе үш кезеңмен іске қосылады.
Бірінші кезең 2026 жылғы қаңтарда басталды және:
- радиостанцияларды;
- телеарналарды;
- кабельдік операторларды;
- спутниктік операторларды;
- таза тасымалдағыштар саласын қамтиды.
Екінші кезең 2026 жылғы 1 шілдеде басталды.
Бұл кезең:
- театрларды;
- филармонияларды;
- кинотеатрларды қамтиды.
Осылайша, музыкалық, аудиовизуалды және басқа да авторлық туындыларды пайдаланатын салалар біртіндеп жаңа цифрлық есеп жүйесіне қосылады.
Кафе, мейрамхана мен сауда орталықтары да жүйеге қосылады
Үшінші кезең ең ауқымды болмақ.
Ол авторлық және сабақтас құқық объектілері күнделікті коммерциялық қызметте пайдаланылатын көптеген бизнес санаттарын қамтиды.
Олардың қатарында:
- кафелер;
- мейрамханалар;
- сауда орталықтары;
- қонақүйлер;
- бизнестің басқа санаттары бар.
Мұндай нысандарда музыка және басқа авторлық контент пайдаланылған жағдайда, цифрлық платформа туындыларды пайдалануды есепке алу мен тиісті сыйақыны бөлу тетігінің бір бөлігіне айналады.
Авторлар үшін не өзгереді
Жаңа жүйенің негізгі мақсаты — құқықтарды ұжымдық басқару саласындағы процестердің ашықтығын арттыру.
Платформа кезең-кезеңімен:
- шарттарды жасасуды;
- туындылардың пайдаланылуын есепке алуды;
- есептілікті ұсынуды;
- жиналған сыйақыны бөлуді;
- авторлар мен құқық иеленушілерге төлем жасауды автоматтандыруы тиіс.
Осы арқылы автор, құқық иеленуші, құқықтарды ұжымдық басқару ұйымы және шығарманы пайдаланатын бизнес арасындағы процестер бір цифрлық ортада жүргізіледі.
Қазақстанда зияткерлік меншік құқықтарын қорғау бойынша мемлекеттік қызметтер де цифрландырылып келеді. Патенттер, тауар белгілері және басқа объектілер жөніндегі ресми ақпарат Ұлттық зияткерлік меншік институтының Qazpatent жүйесінде қолжетімді.
Неліктен бұл маңызды
Зияткерлік меншік саласындағы негізгі өзгеріс — құқықты жариялаудан оны іс жүзінде басқаруға көшу.
Егер Бірыңғай цифрлық платформада туындының пайдаланылуы тіркеліп, сыйақыны есептеу, бөлу және төлеу процестері автоматтандырылса, авторлар мен құқық иеленушілер үшін төлем қозғалысының ашықтығын арттыруға мүмкіндік туады.
Бизнес үшін де өзгеріс маңызды. Платформаның үшінші кезеңі басталғанда кафе, мейрамхана, қонақүй, сауда орталығы және басқа коммерциялық нысандар авторлық контентті пайдалану кезінде жаңа цифрлық жүйемен жұмыс істейтін болады.
Осыған дейін біз Қазақстанда зияткерлік меншік саласындағы цифрландыру мен авторлардың құқықтарын қорғау мәселелері қалай өзгеріп жатқаны туралы жазған едік.
