Қазақстанда бір палаталы Құрылтайдың бірінші шақырылымының алғашқы сессиясы өтті. Жиында жаңа Конституция талаптарын іске асыру, заң шығару сапасын арттыру, цифрлық технологияларды енгізу және елдің ұзақ мерзімді даму басымдықтарын айқындау мәселелеріне басымдық берілді. Жаңа заң шығарушы органның алдында ауқымды міндеттер тұр. Осы өзгерістердің саяси жүйеге ықпалы, Құрылтайдың қоғамдағы рөлі және жаңа кезеңдегі заң шығару моделінің ерекшеліктері туралы саясаттанушы Ардақ Монтаев пікір білдірді.
- Қазақстанның бір палаталы Құрылтайға көшуін елдің саяси жүйесін жаңғыртудағы маңызды қадам ретінде бағалауға болады. Бұл өзгеріс Қазақстанның саяси институттарының тиімділігіне қандай жаңа мүмкіндіктер береді?
- Бір палаталы Құрылтайға көшу – саяси институттарды қазіргі кезеңнің талаптарына бейімдеуге бағытталған маңызды институционалдық жаңғыру. Оның негізгі артықшылығы – заң шығару процесінің құрылымын ықшамдап, шешім қабылдау тетіктерін барынша үйлестіруге мүмкіндік беруінде.
Бұл модельде заңнамалық бастамаларды талқылау мен қабылдау арасындағы институционалдық байланыс нығая түседі. Яғни қоғамда көтерілген мәселелерді заңнамалық деңгейге шығару, оларды талқылау және нақты шешімдер қабылдау процесі неғұрлым жинақы форматта жүзеге аса алады.
Сонымен бірге Құрылтайдың жаңа архитектурасы депутаттардың жауапкершілігін арттыруға да жағдай жасайды. Әрбір шешімнің сапасы, негізділігі және қоғам сұранысына сәйкестігіне қойылатын талап күшейеді. Сондықтан бұл өзгерісті мемлекеттік басқарудың тиімділігін арттырумен қатар, азамат пен саяси институт арасындағы байланысты жаңаша ұйымдастыратын қадам ретінде бағалауға болады.
- Құрылтайдың алғашқы шақырылымына заңнаманы жаңа Конституция талаптарына сәйкестендіру, заң шығару сапасын арттыру және қоғамдағы өзекті мәселелерге жедел үн қату міндеті жүктеліп отыр. Сіздіңше, бұл жаңа заң шығарушы органның қоғамдағы рөлін қалай күшейтеді?
- Алғашқы шақырылымның тарихи ерекшелігі – оның тек заң қабылдайтын орган ретінде емес, жаңа конституциялық кезеңнің құқықтық негізін қалыптастыратын институт ретінде жұмыс істеуінде. Бұл Құрылтайдың алғашқы кезеңіне ерекше саяси және кәсіби жауапкершілік жүктейді.
Ең маңыздысы – жаңа Конституциядағы қағидаттарды нақты заңнамалық нормаларға айналдыру. Бұл жерде заңдардың саны емес, олардың сапасы, өзара үйлесімділігі және азаматтардың күнделікті өміріне нақты әсері басты өлшемге айналады.
Қоғамның сұранысына жедел жауап беру мүмкіндігі де Құрылтайдың қоғамдық маңызын арттырады. Қазіргі азаматтар саяси институттардан тек шешім қабылдауды емес, өзекті мәселелерді уақытылы байқап, нақты әрекет етуді күтеді. Сондықтан Құрылтайдың тиімділігі оның қоғаммен тұрақты кері байланыс орнатып, қоғамдық ұсыныстарды сапалы заңнамалық шешімдерге айналдыра алуымен өлшенеді.
Осы тұрғыдан алғанда, алғашқы шақырылым жаңа саяси мәдениеттің институционалдық стандарттарын қалыптастыратын кезең болады.
- Президент Құрылтай жұмысына жасанды интеллект пен «E-Parliament» сияқты цифрлық құралдарды енгізу қажеттігін атап өтті. Бұл Қазақстандағы заң шығару процесін қаншалықты жаңа деңгейге көтеруі мүмкін?
- Бұл бастама заң шығару процесін технологиялық тұрғыдан жаңартумен шектелмейді. Ол парламенттік жұмыстың бүкіл мәдениетін өзгертуге мүмкіндік береді. Жасанды интеллект үлкен көлемдегі заңнамалық және сараптамалық ақпаратты жедел өңдеуге, құжаттарды салыстыруға, қайталанатын нормаларды анықтауға және ықтимал құқықтық қайшылықтарды алдын ала көруге көмектесе алады.
Ал «E-Parliament» тәрізді цифрлық шешімдер депутаттардың, сарапшылардың және азаматтық қоғам өкілдерінің өзара байланысын жүйелеуге жол ашады. Заң жобаларының талқылануы, ұсыныстардың қаралуы және олардың заңнамалық процеске ықпалы цифрлық ортада анағұрлым ашық әрі ыңғайлы ұйымдастырылуы мүмкін.
Мұның түпкі нәтижесі – дерекке негізделген заң шығару моделінің күшеюі. Яғни заң қабылдау барысында субъективті пікірден гөрі статистика, сараптамалық талдау және нақты қоғамдық сұранысқа көбірек сүйенуге мүмкіндік пайда болады.
Сондықтан цифрландыруды Құрылтайдың техникалық жаңғыруы ғана емес, сапалы, жедел және дәлелді заң шығару моделіне көшуі деп бағалаған жөн.
- Құрылтай сайлауында саяси партиялардың өз бағдарламаларын ашық таныстырып, бәсекелестік танытуы елдегі саяси алуандықтың дамуын көрсетті. Бұл үрдіс Қазақстандағы жаңа саяси мәдениетті қалыптастыруға қалай ықпал етеді?
- Саяси бәсекелестіктің дамуы – демократиялық институттардың сапалық тұрғыдан жетілуінің маңызды көрсеткіштерінің бірі. Партиялардың өз бағдарламаларын ашық ұсынуы азаматтарға саяси күштердің ұстанымдарын салыстырып, өз таңдауын жасауға мүмкіндік береді.
Бұл процестің тағы бір маңызды қыры – партиялардың қоғам алдындағы бағдарламалық жауапкершілігін арттыруы. Енді саяси субъектілер үшін тек сайлау кезеңінде белсенділік таныту жеткіліксіз. Олар нақты ұсыныстар әзірлеп, қоғамның әртүрлі топтарының мүдделерін көрсетуге және өз бағдарламаларының өміршеңдігін дәлелдеуге ұмтылуы қажет.
Ұзақ мерзімді перспективада бұл саяси мәдениетті тұлғалық фактордан бағдарламалық бәсекеге қарай жылжытады. Яғни азаматтар саяси күштерді олардың ұрандарымен ғана емес, нақты идеялары, экономикалық және әлеуметтік шешімдері арқылы бағалай бастайды.
Меніңше, дәл осы үрдіс Қазақстанда жауапты саяси бәсекелестік мәдениетін орнықтыруға негіз болады.
- Президент экономикалық реформалар, жаңа өндірістер, инфрақұрылымдық жобалар, инвестиция тарту, білім, мәдениет және жастар саясаты сияқты бағыттарды Құрылтайдың алдағы күн тәртібімен байланыстырды. Осы бастамалардың жиынтығы Қазақстанның жаңа даму кезеңінің қандай моделін қалыптастырып жатыр деп ойлайсыз?
- Бұл бағыттардың барлығын бір арнаға тоғыстыратын негізгі идея – экономикалық өсімді адами капиталдың дамуымен және қоғамның сапалық жаңаруымен ұштастыру. Яғни Қазақстанның жаңа даму моделі тек өндіріс көлемін арттыруға емес, технологиялық, институционалдық және әлеуметтік тұрғыдан бәсекеге қабілетті мемлекет қалыптастыруға бағытталып отыр.
Жаңа өндірістер мен инвестициялық жобалар экономиканың нақты секторын күшейтсе, инфрақұрылымдық жаңғыру өңірлердің даму мүмкіндігін кеңейтеді. Ал білім, ғылым, мәдениет және жастар саясаты осы экономикалық өзгерістердің адами негізін қалыптастырады.
Бұл жерде әсіресе білім мен технологияға жасалып отырған басымдық маңызды. Қазіргі әлемде мемлекеттің бәсекеге қабілеттілігі табиғи ресурстарымен ғана емес, оның адами капиталымен, технологиялық әлеуетімен және инновация жасау қабілетімен анықталады.
Сондықтан Құрылтайдың күн тәртібінен байқалып отырған жаңа модельді экономикалық тиімділік, технологиялық жаңғыру және адами капиталдың дамуын біртұтас жүйеге біріктіретін даму моделі деп сипаттауға болады. Оның басты ерекшелігі – бүгінгі экономикалық міндеттерді ғана емес, Қазақстанның ұзақ мерзімді ұлттық әлеуетін қалыптастыруға бағдарлануы.
