Бизнеске банктерге балама қаржы көзі ұсынылмақ. Қазақстан капитал нарығын ауқымды реформалауға дайындалып жатыр: компаниялардың акциялар мен облигациялар шығаруын жеңілдету, инвесторлардың құқықтарын күшейту және қазақстандық бағалы қағаздарды шетелдік капитал үшін қолжетімді ету жоспарланған, деп хабарлайды DKNews.kz.
Алматыда Капитал нарығын дамытудың 2030 жылға дейінгі бағдарламасының негізгі ережелері мен басты бағыттары талқыланды. Құжатты Мемлекет басшысының тапсырмасы бойынша Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі Ұлттық Банкпен және нарық қатысушыларымен бірлесіп әзірледі. Бұл туралы қаржы реттеушісі ресми хабарламасында мәлімдеді.
Бағдарлама жеті стратегиялық бағыт пен 35 бастаманы қамтиды. Оның ауқымы биржадағы сауда-саттықпен ғана шектелмейді. Негізгі мақсаттардың бірі — қор нарығын қазақстандық компаниялар үшін банктік кредиттеумен қатар ұзақ мерзімді қаржы тартудың толыққанды көзіне айналдыру.
Акциялар нарығы бес жылда екі еседен астам өсті
Агенттік дерегінше, соңғы бес жылда қазақстандық акциялар нарығын капиталдандыру 19,1 трлн теңгеден 41,8 трлн теңгеге дейін өсті.
Борыштық бағалы қағаздар нарығы да іс жүзінде екі есеге ұлғайып, 32 трлн теңгеден 58 трлн теңгеге жетті. Корпоративтік борыш көлемі 24 трлн теңгені құрады.
Бірақ нарық көлемінің өсуі компаниялардың биржаны қаржыландыру көзі ретінде толық пайдаланып отырғанын білдірмейді.
KASE қатысқан капитал нарығының болашағына арналған бұған дейінгі талқылауда да нарық өтімділігінің төмендігі, институционалдық инвесторлар санының шектеулілігі және халықтың инвестициялық сауаттылығының жеткіліксіздігі негізгі мәселелердің қатарында аталған еді. Бұл жөнінде Қазақстан қор биржасының ресми материалында жазылған.
Сондықтан жаңа бағдарламаның міндеті капиталдандыру көрсеткішін жай ғана өсіру емес. Нарыққа жаңа компанияларды шығару және олар үшін нақты қаржы тарту мүмкіндігін кеңейту көзделіп отыр.
«Агенттікке Ұлттық Банкпен бірлесіп Капитал нарығын дамытудың 2030 жылға дейінгі бағдарламасын әзірлеу және Капитал нарығы туралы жаңа заң дайындау тапсырылды. Аталған бастамаларды іске асыру қор нарығының заманауи архитектурасын қалыптастыруға, сондай-ақ банктерді кредиттеумен қатар экономиканы ұзақ мерзімді қаржыландырудың негізгі көздерінің бірі ретінде қор нарығын одан әрі дамыту үшін жағдай жасауға бағытталған. Бұл ретте бағалы қағаздардың дамыған нарығы қаржыландыру көздерін әртараптандырудың, макроэкономикалық орнықтылықты нығайтудың және инвесторлардың сенімін арттырудың маңызды факторы болып табылады», — деп атап өтті Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің төрағасы Мәдина Әбілқасымова.
Компаниялардың биржаға шығуын жеңілдетпек
Реформаның ең маңызды бөліктерінің бірі бизнеске тікелей қатысты.
Компаниялардың бағалы қағаздар шығару рәсімдерін жылдамдатып, қарапайым ету жоспарланған. Соның ішінде шығарылымды тіркеуді Орталық депозитарийге беру және процесті цифрлық форматқа көшіру қарастырылып отыр.
Реттеуші шағын және орта бизнестің акциялар нарығына шығуын қолдау шараларын да жеке қарастырып отыр. 35 бастаманың мазмұны мен компанияларға қатысты жоспарлар Агенттіктің Капитал нарығын дамыту бағдарламасына арналған түсіндірмесінде жарияланған.
Орта бизнес үшін бағалы қағаздарды орналастырудың неғұрлым икемді шарттарын енгізу көзделеді.
Мақсат — әкімшілік және реттеушілік кедергілерді азайтып, қор нарығы арқылы қаржы тарта алатын компаниялардың санын көбейту.
Кәсіпкерлер үшін мұның практикалық маңызы бар. Компаниялар ұзақ мерзімді ақша қажет болған кезде тек банк кредитіне, пайыздық мөлшерлемеге және кепіл талаптарына тәуелді болмай, облигациялар шығару немесе акциялар орналастыру арқылы инвесторлардан капитал тартуға мүмкіндік алады.
Зейнетақы активтерінің рөлі күшеюі мүмкін
Бағдарламада институционалдық инвесторлардың рөлін күшейтуге ерекше көңіл бөлінген.
Мұндай инвесторлар қазақстандық компаниялардың акциялары мен облигацияларына тұрақты әрі ұзақ мерзімді сұраныс қалыптастыра алады.
Осы бағытта зейнетақы активтерін басқару тәсілдерін жетілдіру және қаржы ұйымдарының қаражатын ішкі нарық құралдарына инвестициялау мүмкіндіктерін кеңейту қарастырылып жатыр.
Бұл — қор нарығы үшін шешуші мәселелердің бірі.
Жеке инвесторлар санының өсуі нарыққа қосымша белсенділік береді. Бірақ ірі және тұрақты сұранысты зейнетақы активтері, сақтандыру ұйымдары және басқа да институционалдық инвесторлар қалыптастыра алады.
Егер олардың ішкі нарықтағы белсенділігі артса, қазақстандық компаниялар акциялар мен облигациялар шығарған кезде әлеуетті сатып алушылар базасы да кеңейеді.
KASE-де жабық қысқа сатылымдарға жол ашылмақ
Бағдарламаның тағы бір бөлігі акциялардың қайталама нарығындағы өтімділікке арналған.
Оны арттыру үшін бағалы қағаздарды қарызға алудың орталықтандырылған тетігін құру жоспарланған.
Осы жүйе арқылы институционалдық инвесторлар уақытша пайдаланылмай тұрған бағалы қағаздарын нарықтағы басқа операциялар үшін бере алады.
Оның негізінде Қазақстанда жабық қысқа сатылымдарға рұқсат беру жоспарланып отыр.
Мұндай операция кезінде инвестор алдын ала қарызға алған акцияны сатады. Егер қағаз бағасы кейін төмендесе, оны арзанырақ сатып алып, қарызды қайтарады.
Бағдарламада маркет-мейкерлердің рөлін күшейту және эмитенттер бойынша тәуелсіз талдауды қолдау да қарастырылған.
Жеке инвестор үшін басты нәтиже өтімділіктен байқалады: бағалы қағаз бойынша сатып алушылар мен сатушылар көбейген сайын оны қажетті уақытта сатып алу немесе сату жеңілдейді.
Қазақстандық акцияларды халықаралық жүйелерге қоспақ
Реформаның ең қызықты бағыттарының бірі шетелдік инвесторларға қатысты.
Қазақстандық акцияларды ірі халықаралық сақтау және есеп айырысу жүйелеріне қосу жоспарланып отыр.
Соның арқасында шетелдік инвесторлар қазақстандық бағалы қағаздарды өздеріне таныс халықаралық инфрақұрылым арқылы сатып алып, сақтай алады.
Бұл транзакциялық шығындарды төмендетіп, Қазақстан нарығына кіре алатын инвесторлардың санын көбейтуі тиіс.
Қазақстан халықаралық капиталға шығу бағытын қазірдің өзінде күшейтіп келеді. 2026 жылғы сәуірде KASE Нью-Йоркте халықаралық инвесторларға Қазақстанның капитал нарығын таныстырды. Кездесуде өтімділікті арттыру, инвесторлар базасын кеңейту және жаһандық нарықтармен интеграцияны тереңдету алдағы реформалардың негізгі міндеттері ретінде аталды. Толығырақ KASE-нің Нью-Йорктегі кездесуге арналған материалынан оқуға болады.
Қазақстандық компаниялар үшін халықаралық жүйелерге қосылу шетелдік капиталға жолды қысқартуы мүмкін.
Бірақ халықаралық инвесторлармен бірге талап та күшейеді. Компаниялардың есептілігі түсінікті, корпоративтік басқаруы сапалы, ал миноритарлық акционерлердің құқықтарын қорғау тетіктері сенімді болуы қажет.
Миноритарлық инвесторлардың құқықтарын күшейтеді
Бағдарламаның жеке бағыты корпоративтік басқару сапасын арттыруға және инвесторлардың құқықтарын қорғауға арналған.
Жария компаниялардың қызметін ашық ету, корпоративтік басқаруға қойылатын талаптарды күшейту және миноритарлық инвесторлардың құқықтарын тиімді қорғау жоспарланған.
«Корпоративтік басқару сапасын арттыруға және инвесторлардың құқықтарын қорғауға ерекше назар аударылатын болады. Жария компаниялар қызметінің ашықтығын арттыру, корпоративтік басқаруға қойылатын талаптарды күшейту және миноритарлық инвесторлардың құқықтарын тиімді қорғауды қамтамасыз ету жоспарлануда. Бұл нарыққа ұзақ мерзімді сенімді қалыптастыру және жеке инвесторлардың қатысуын кеңейту үшін аса маңызды», — деп атап өтті Мәдина Әбілқасымова.
Бұл өзгерістер жеке инвесторлар үшін жаңа акциялар мен облигациялардың пайда болуынан кем емес маңызға ие.
Азаматтар жинақтарын бағалы қағаздарға көбірек сала бастаған сайын компаниялардың ақпаратты уақтылы ашуы, ірі акционерлердің әрекеті, мүдделер қақтығысы және шағын акционерлердің құқықтары маңызды бола түседі.
KASE-де тәуелсіз реттеушілік комитет құрылады
Нарықты бақылау жүйесі де қайта қаралады.
Агенттік тәуекелге бағдарланған қадағалау моделін қалыптастырып жатыр. Ол нарық қатысушыларының формальды талаптарды орындауын ғана емес, олардың нақты тәуекелдері мен іс-қимыл факторларын бағалауды көздейді.
Жаңартылған модель биыл пилоттық режимде сынақтан өткізіліп, инвесторларды қорғау мен корпоративтік басқаруды бағалау күшейтілді.
Енді оны бүкіл нарыққа қолдану жоспарланған.
Сонымен бірге Қазақстан қор биржасының реттеушілік рөлі артып, оның тиісті функцияларының дербестігі күшейеді.
Қазірдің өзінде KASE қатысушылар мен эмитенттерді сауда-саттыққа жіберу, ақпаратты ашу және сауда белсенділігіне мониторинг жүргізу бойынша бірқатар міндет атқарады.
Келесі қадам — биржа құрылымында тәуелсіз реттеушілік комитет құру.
Ол шешімдерді биржаның коммерциялық басшылығына тәуелсіз қабылдауы тиіс. Ал нарықта айла-шарғы жасау белгілері анықталған жағдайда ақпарат Агенттікке жедел беріледі.
«Белгіленген бағыттар нарықты дамытудың негізгі элементтерін, атап айтқанда сұранысты кеңейту мен жаңа эмитенттердің шығуынан бастап инфрақұрылымды дамытуға, инвесторларды қорғауды арттыруға және қадағалауды жетілдіруге дейін қамтиды», — деп атап өтті Әбілқасымова.
«Капитал нарығы туралы» жаңа заң әзірленеді
Бағдарламамен қатар Қазақстанда «Капитал нарығы туралы» жаңа Заң әзірленіп жатыр.
Құжат қолданыстағы нормаларды біріктіріп, жүйелеуге және нарық үшін біртұтас реттеушілік архитектура қалыптастыруға тиіс.
Бағдарлама мен жаңа заң бірнеше мәселені бір мезгілде шешуге бағытталған: нарыққа жаңа эмитенттер шығару, бағалы қағаздарға тұрақты сұраныс қалыптастыру, өтімділікті арттыру, халықаралық инвесторлардың кіруін жеңілдету және азаматтардың инвестицияларын жақсырақ қорғау.
Қазақстанның қор нарығында белсенділік қазірдің өзінде өсіп келеді. KASE мәліметі бойынша, 2026 жылдың алғашқы алты айында биржадағы сауда-саттық көлемі 261,9 трлн теңгеге жетіп, бір жыл бұрынғы кезеңмен салыстырғанда 48,8 пайызға өскен. Осы кезеңде листинг рәсімінен 29 жаңа эмитент өтті. Биржа бірінші жартыжылдықтың нәтижелерін өзінің ресми есебінде жариялады.
Ендігі мәселе — осы белсенділікті бизнесті ұзақ мерзімді қаржыландыратын тұрақты жүйеге айналдыру.
Егер жоспарланған 35 бастама іске асса, қазақстандық компаниялардың таңдау мүмкіндігі кеңейеді: ұзақ мерзімді қаражат қажет болған кезде олар банкке ғана бармай, акциялар мен облигациялар арқылы тікелей инвесторлардан капитал тартуға мүмкіндік алады.
Ал реформаның нақты нәтижесін нарық капиталдандыруының өсуі ғана емес, биржа арқылы шын мәнінде қанша қазақстандық компания қаржы тарта алғаны көрсетеді.
