Қазақстан су инфрақұрылымын түбегейлі жаңартып жатыр.
2030 жылға дейін елде 42 жаңа су қоймасын салу, тағы 37-сін реконструкциялау және 14,5 мың шақырым суару каналын жаңғырту жоспарланған, деп хабарлайды DKNews.kz.
Ауқымды жұмыстар Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Президент Жолдауында айтылған тапсырмалары аясында жүзеге асырылып жатыр.
Жобалардың бір бөлігі құжат жүзіндегі жоспардан нақты құрылыс кезеңіне өтті. Үкіметтің мәліметінше, бес су қоймасы жаңартылған, ал 4,6 мың шақырымнан астам канал қазір реконструкция және жаңғырту жұмыстарымен қамтылған.
42 жаңа су қоймасы елдің су қорын ұлғайтуы тиіс
Су саласындағы ең ірі бағыттардың бірі — жаңа су қоймаларын салу.
Мемлекеттік жоспар бойынша 42 жаңа су қоймасы салынып, 37 қолданыстағы нысан реконструкцияланады. 2024–2025 жылдары Ақтөбе, Түркістан, Батыс Қазақстан, Абай және Жетісу облыстарындағы бес су қоймасы жаңартылған.
Түркістан облысында «Қарақуыс» және «Бәйдібек ата» су қоймалары салынып жатыр. Оларды 2026 жылы пайдалануға беру жоспарланған.
Екі нысан іске қосылғаннан кейін қосымша шамамен 69 млн текше метр су жинауға мүмкіндік туады.
Ислам даму банкінің қарызы есебінен тағы үш су қоймасының жобалары әзірленіп жатыр. Олар — Жамбыл облысындағы «Ақмола», Қызылорда облысындағы «Қараөзек» және Батыс Қазақстан облысындағы «Үлкен Өзен» су қоймалары.
Сонымен бірге Түркістан облысындағы Көксарай су реттегішін реконструкциялау көзделген.
Жаңа су қоймаларының маңызы тек егістікке су жеткізумен шектелмейді. Олар су мол кезеңде қор жинап, су аз жылдары ресурсты тиімді бөлуге мүмкіндік береді.
4,6 мың шақырымнан астам канал қазір жаңартылып жатыр
Су қоймасын салу жеткіліксіз. Жиналған суды алқаптарға жеткізетін каналдардың жағдайы да шешуші рөл атқарады.
2030 жылға дейін 14,5 мың шақырым суару каналын жаңғырту жоспарланған.
2024–2025 жылдары 1,4 мың шақырымнан астам канал реконструкцияланып, жаңартылған. Қазір жұмыстар 4,6 мың шақырымнан астам желіде жүріп жатыр.
2026 жылы тағы 962 шақырым каналды пайдалануға беру көзделген. Бұл шамамен 200 мың гектар суармалы жердің сумен қамтылуын жақсартуы тиіс.
Каналдарды механикалық тазалау көлемі де өсіп келеді. 2023 жылы 678 шақырым канал тазаланса, 2024 жылы көрсеткіш 1,1 мың шақырымнан асты. 2025 жылы 1,8 мың шақырымнан астам желі тазартылған.
2025 жылы Орталық Қазақстан мен Астананы сумен қамтамасыз етуде стратегиялық маңызы бар Қаныш Сәтбаев атындағы каналдың ауқымды реконструкциясы басталды.
Келесі ірі жобалардың бірі — Дінмұхамед Қонаев атындағы Үлкен Алматы каналын жаңғырту. Жоба үш кезеңмен жүзеге асырылады.
Реконструкция аяқталғаннан кейін канал 33,3 мың гектар ауыл шаруашылығы жерін суаруға мүмкіндік беруі тиіс.
Фермерлерге шығынның 80%-ына дейін өтемақы беріледі
Қазақстандағы судың негізгі бөлігі ауыл шаруашылығында жұмсалады. Бұл секторға жалпы су тұтынудың шамамен 60 пайызы тиесілі.
Сондықтан мемлекет су үнемдеу технологияларын енгізуді жеделдетіп жатыр.
2024 жылы мұндай технологиялар қосымша 153 мың гектар жерге енгізілсе, 2025 жылы тағы 154 мың гектар қамтылды.
Бұған дейін жыл сайынғы өсім шамамен 30–35 мың гектар болатын. Қазір орташа жылдық өсім 150 мың гектарға жуықтады.
2025 жылдың қорытындысында су үнемдеу технологиялары қолданылатын жалпы аумақ 543,5 мың гектарға жетті.
Осының есебінен шамамен 874 млн текше метр су үнемделген.
2030 жылға қарай көрсеткішті 1,3 млн гектарға, ал су үнемдеу көлемін шамамен 2,2 млрд текше метрге жеткізу жоспарланған.
Ауыл шаруашылығы тауар өндірушілеріне су үнемдеу жүйелерін сатып алу және орнату шығындарының 80 пайызына дейін өтемақы беріледі.
2026–2028 жылдары бұл бағытты қаржыландыру 228 млрд теңгеге дейін ұлғайтылған. Салыстыру үшін, 2023–2025 жылдары 55,5 млрд теңге бөлінген.
Бұл тамшылатып және жаңбырлатып суарудың жекелеген шаруашылықтардың таңдауы емес, мемлекеттік су саясатының негізгі құралдарының біріне айналып келе жатқанын көрсетеді.
Жаңа Су кодексі ірі кәсіпорындарға қосымша талап қойды
Өзгерістер тек ауыл шаруашылығына қатысты емес.
2025 жылы күшіне енген жаңа Су кодексінде «су қауіпсіздігі» ұғымы заңмен бекітілді.
Сондай-ақ өзендер, көлдер мен теңіздердің тұрақты экологиялық жағдайын сақтау үшін қажетті ең төменгі су көлемін білдіретін «экологиялық ағын» түсінігі енгізілді.
Ірі өнеркәсіп кәсіпорындары мен жылу өндіруші ұйымдар суды қайта және айналым арқылы пайдалану жүйесіне көшудің бес жылдық жоспарларын әзірлеуге тиіс.
Қазірдің өзінде 168 жоспар дайындалған, кәсіпорындарға түгендеу жүргізілген.
Белгіленген талаптарды орындамаған жағдайда рұқсат етілген су пайдалану көлемін қысқартуға мүмкіндік беретін нормалар да әзірленіп жатыр.
Демек, су ірі бизнес үшін өндірістік ресурс қана емес, талаптары күшейіп келе жатқан реттеу нысанына айналып отыр.
Су заңнамасын бұзғандарға жүздеген миллион теңге айыппұл салынды
Инфрақұрылымды жаңартумен қатар бақылау да күшейтілген.
Бас прокуратурамен бірлесіп судың «қара нарығын» жою жөніндегі жол картасы іске асырылып жатыр.
Құжат су қорына аудит жүргізуді, тәуекел аймақтарын анықтауды, су инфрақұрылымына жұмсалған шығындарды тексеруді және сыбайлас жемқорлыққа қарсы шараларды қамтиды.
2025–2026 жылдары 1 мыңнан астам тексеру жүргізіліп, салынған айыппұл көлемі 316 млн теңгеден асты.
Ғарыштық мониторинг тағы 472 заңбұзушылықты анықтады. Олар бойынша 206 млн теңгеден астам айыппұл салынған.
Бассейндік инспекциялардың өкілеттігі де кеңейтілді. Енді олар су заңнамасының бұзылуына жедел әрекет ете алады.
23 мыңнан астам су нысаны цифрландырылды
Су реформасының тағы бір бөлігі — бірыңғай цифрлық басқару жүйесін құру.
Ұлттық су ресурстары ақпараттық жүйесінде су нысандары, инфрақұрылым, су пайдаланушылар және жерасты сулары туралы мәліметтер біріктіріледі.
Қазір жүйеде 23 мыңнан астам су нысаны туралы ақпарат цифрландырылған.
Олардың қатарында 17 748 өзен, 3 148 көл және 1 109 гидротехникалық құрылыс бар.
Мыңдаған нысанның цифрлық паспорты жасалған, жүйеге мыңдаған ұйым мен пайдаланушы тіркелген.
«Қазсушар» шаруалармен жұмысын да электронды форматқа көшірді. Өтінім беруден бастап төлем жасауға дейінгі процесс цифрландырылған.
2026 жылдың басынан бері биллинг жүйесі арқылы су беру бойынша 26,8 мыңнан астам келісімшарт жасалған.
Каналдарды автоматты түрде басқару басталды
Цифрландыру тек дерекқормен шектелмейді.
Оңтүстік өңірлердегі 103 каналда автоматтандыру жұмыстары басталды. Олардың жалпы ұзындығы 857 шақырым және 65 мың гектар жерді суаруға мүмкіндік береді.
Тағы 270 реконструкцияланған канал, жалпы ұзындығы 1 184 шақырым, автоматтандырылған басқаруға көшіріліп жатыр.
Сонымен бірге су есебінің заманауи жүйелері енгізілетін 264 реконструкция жобасы әзірленуде.
Мұндай жүйелер судың нақты қайда және қандай көлемде жұмсалғанын бақылауды күшейтіп, тасымалдау кезіндегі шығынды азайтуға бағытталған.
Қазақстан су тасқыны мен құрғақшылықты алдын ала болжауды сынап жатыр
Су ресурстарын басқаруда болжам жасау технологиялары да енгізілуде.
Қазақстан БҰҰ Даму бағдарламасымен бірлесіп немістің TALSIM-NG жүйесін сынақтан өткізіп жатыр.
Ол өзен ағынын, су қоймаларына түсетін суды, тасқын және су аз жылдардағы сценарийлерді модельдеуге мүмкіндік береді.
Қазір жүйе елдегі сегіз ірі өзен бассейнін қамтиды.
TALSIM-NG деректері Tasqyn жүйесімен интеграцияланған және су тасқыны қаупін бағалау кезінде пайдаланылады.
Бұл мемлекеттік органдарға төтенше жағдай туындағаннан кейін ғана әрекет етпей, қауіп деңгейін алдын ала есептеуге мүмкіндік береді.
Солтүстік Аралдың көлемі 23,5 текше шақырымға жетті
Трансшекаралық сулар бойынша да көрсеткіштер өзгерген.
Солтүстік Арал теңізінің көлемі 2023 жылғы 18,4 текше шақырымнан 23,5 текше шақырымға дейін ұлғайған.
Соңғы екі жылда Балқаш көліне шамамен 30 текше шақырым су түсті. Үкімет мәліметінше, бұл көл деңгейін тұрақтандыруға мүмкіндік берген.
Қапшағай су қоймасы үшінші жыл қатарынан 100 пайызға толтырылып отыр.
2024–2025 жылдары Бұқтырма су қоймасына түскен судың жалпы көлемі 58,6 млрд текше метрді құрады.
Бұл су қоймасының толуын қалпына келтіруге және Ертіс ағынын тұрақты реттеуге ықпал еткен.
Бірыңғай базаға 2,7 мыңнан астам бұлақ енгізілді
Қазақстан жерасты су қорын есепке алу жүйесін де қайта құрып жатыр.
Су ресурстары және ирригация министрлігі жанынан Ұлттық гидрогеологиялық қызмет — «Қазгидрогеология» қайта құрылды.
Архивтік деректер бойынша бірыңғай базаға 2,7 мыңнан астам бұлақ енгізілген.
Сонымен қатар тағы 711 ықтимал су көзі анықталған.
Жерүсті және жерасты сулары туралы мәліметтерді біріктіру үшін Water Base ақпараттық жүйесі іске қосылып жатыр.
Бұған қоса 2027–2040 жылдарға арналған жерасты суларын кешенді пайдалану және басқару тұжырымдамасы әзірленуде.
Қазақстандағы су реформасының ауқымы енді жекелеген каналдар мен су қоймаларын жөндеуден әлдеқайда кең. Мемлекет жаңа су қоймаларын, автоматтандырылған каналдарды, спутниктік бақылауды, бизнеске қойылатын талаптарды және фермерлерге берілетін субсидияларды бір басқару жүйесіне біріктіріп жатыр.
Бұған дейін біз Қазақстанда су үнемдеу технологияларын енгізу қарқыны бірнеше есе артқаны туралы жазған едік. Ендігі негізгі меже — 2030 жылға қарай 1,3 млн гектар жерді су үнемдеу технологияларымен қамту.
