Рейтинг нарығына жаңа тәртіп келеді.
Қазақстанда алғаш рет кредиттік рейтинг агенттіктерінің қызметіне арналған жеке құқықтық ережелер бекітіліп, ұлттық рейтинг агенттігін құруға негіз қаланды, деп хабарлайды DKNews.kz.
«Кредиттік рейтинг қызметі туралы» заң 2026 жылғы 23 шілдеде қабылданып, 21 тамызда ресми жарияланды. Құжатты Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі Ұлттық Банкпен бірлесіп әзірлеген.
Заңның басты мақсаты — рейтинг пайдаланушыларының құқықтарын қорғау, жергілікті рейтинг қызметтері нарығын дамыту және қазақстандық компаниялардың капитал нарығы арқылы қаржы тартуына жағдай жасау.
Қазақстанда ұлттық рейтинг агенттігі пайда болады
Заң рейтинг агенттіктерін үш санатқа бөледі: қазақстандық, халықаралық және шетелдік.
Қазақстандық рейтинг агенттігінің құрылтайшыларының бірі Ұлттық Банк болады. Реттеушінің түсіндіруінше, бұл оның тұрақтылығын қамтамасыз етіп, нарық тарапынан сенімді арттыруға тиіс.
Ұлттық агенттік ең алдымен жергілікті компанияларға, оның ішінде шағын және орта бизнес субъектілеріне сапалы рейтинг қызметтерін қолжетімді етуге бағытталады.
Кредиттік рейтинг компанияның немесе оның қаржы құралдарының тәуекел деңгейін тәуелсіз бағалауға мүмкіндік береді. Инвестор үшін бұл — қосымша бағдар, ал бизнес үшін қор нарығынан қаржы тарту кезінде ашықтықты арттыратын құрал.
Нарыққа шығу үшін реттеушінің талаптарын орындау керек
Кредиттік рейтинг қызметі енді мемлекеттік бақылау мен қадағалауға алынады.
Халықаралық және шетелдік агенттіктер Қазақстанда жұмыс істеу үшін белгіленген талаптарға сай келуге тиіс. Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі оларды тану, қызметін бақылау және қажет болған жағдайда тану мәртебесін кері қайтарып алу өкілеттігіне ие болады.
Қазақстандық агенттікке капитал, басшы қызметкерлер және корпоративтік басқару бойынша жеке талаптар қойылады.
Сонымен қатар агенттік реттеушіге берілген рейтингтер, қолданылатын әдістемелер және статистикалық мәліметтер туралы ақпарат ұсынуға міндетті.
Рейтинг әдістемесі жыл сайын қайта қаралады
Рейтинг агенттіктері бағалауды тек ресми бекітілген әдістеме негізінде жүргізуге тиіс.
Әдістеме компанияның кредит қабілеттілігін кешенді бағалауға, негізгі тәуекел факторларын ескеруге және тарихи деректер негізінде тексеруге мүмкіндік беруі керек.
Заң әдістемені кемінде жылына бір рет жаңартып отыруды талап етеді.
Бұл талап рейтинг беру процесін барынша түсінікті және салыстырмалы етуге бағытталған. Нәтижесінде инвестор рейтингтің қандай факторларға сүйеніп қойылғанын көре алады.
Аналитиктерге мүдделер қақтығысына қатысты шектеулер енгізіледі
Заң рейтинг агенттіктерінің институционалдық және операциялық тәуелсіздігіне ерекше талап қояды.
Рейтинг беру қызметі агенттіктің басқа бағыттарынан бөлінуі тиіс. Аналитиктерге рейтинг беріліп жатқан компаниялардың қаржы құралдарын иеленуге шектеу қойылады, сондай-ақ мамандарды ротациялау тәртібі енгізіледі.
Корпоративтік басқаруға да талап күшейтіледі: директорлар кеңесінің кемінде жартысын тәуелсіз директорлар құрауы тиіс.
Мұндай нормалар рейтинг нәтижесіне жеке немесе коммерциялық мүдденің ықпал ету қаупін азайтуға бағытталған.
Агенттіктер баға саясаты мен дефолт статистикасын жариялайды
Рейтинг агенттіктері өз қызметі туралы бұрынғыдан әлдеқайда көп ақпарат ашуға міндетті болады.
Олар қолданылатын әдістемелерді, баға белгілеу саясатын, дефолт деңгейлері жөніндегі тарихи деректерді және қызметтің ашықтығы туралы жыл сайынғы есепті жариялауы тиіс.
Есепте агенттіктің бенефициарлық меншік иелерінің құрылымы да көрсетіледі.
Бұл талаптар инвесторларға рейтинг агенттігінің кімге тиесілі екенін, қандай әдіспен жұмыс істейтінін және оның бұрынғы бағаларының қаншалықты дәл болғанын салыстыруға мүмкіндік береді.
Кейбір мемлекеттік компанияларға рейтинг міндетті болуы мүмкін
Заң мемлекеттік қатысуы бар ұйымдарға да әсер етеді.
Үкімет кредиттік рейтинг алуға міндетті компаниялардың критерийлерін белгілейді. Бұл талапқа қатысты норма 2027 жылғы 1 шілдеден бастап қолданысқа енгізіледі.
Сонымен бірге рейтингтің болмауы өздігінен компанияға қаржы қызметтерін көрсетуден, мемлекеттік қолдаудан немесе бағалы қағаздар нарығына шығудан бас тартуға негіз болмауы тиіс, егер заңнамада өзгеше талап көзделмесе.
Жеке бизнес үшін рейтинг алу жалпы жағдайда ерікті болып қалады. Алайда облигация шығаратын немесе институционалдық инвесторлардан қаржы тартуды жоспарлайтын компаниялар үшін рейтингтің маңызы артуы мүмкін.
Жаңа заң капитал нарығын дамытуға бағытталған
Кредиттік рейтингтерді жеке реттеу Қазақстанның қор нарығы инфрақұрылымын кеңейтуімен қатар жүріп жатыр.
Заңның авторлары жергілікті рейтинг нарығы ақпараттық теңсіздікті азайтып, инвесторлардың сенімін арттыруға және компаниялардың қор нарығы арқылы қаржы тартуын жеңілдетуге тиіс деп есептейді.
Бұған дейін біз Қазақстанда капитал нарығын дамыту және компаниялардың биржалық қаржыландыруға қолжетімділігін кеңейту бағытындағы бастамалар туралы жазған едік.
Ендігі негізгі мәселе — ұлттық рейтинг агенттігінің бағалары инвесторлар мен қазақстандық компаниялар арасында қаншалықты сұранысқа ие болатыны.
