Бір қате көлікті кідіртуі мүмкін. Шетелден автомобиль сатып алып, оны Қазақстанға Құрық порты арқылы жеткізетін азамат үшін көліктің бағасынан бөлек, құжаттардың дұрыстығы, VIN-кодтың сәйкестігі, кедендік төлемдер мен кейінгі тіркеу рәсімдері де шешуші мәнге ие, деп хабарлайды DKNews.kz.
Құрық теңіз порты — Қазақстанға автомобиль жеткізілетін негізгі теңіз бағыттарының бірі. Мұнда паромдармен және Ro-Ro үлгісіндегі кемелермен, соның ішінде Кавказ бағытынан көліктер мен жүктер келеді. Кеден бекеті тәулік бойы жұмыс істейді.
Маңғыстау облысы бойынша Мемлекеттік кірістер департаментінің «Құрық» кеден бекетінің басшысы Елнұр Итенов автомобильді жеке тұлға ретінде әкелудің тәртібін егжей-тегжейлі түсіндірді. Әңгіме тек кедендік баж туралы емес. Құжаттағы бір сәйкессіздік, көліктің дұрыс көрсетілмеген құны немесе кейін тіркеуге қажетті құжаттардың болмауы бүкіл рәсімді созып жіберуі мүмкін.
Құрық арқылы көлік теңіз жолымен Қазақстанға кіреді
— Елнұр, «Құрық» кеден бекеті автомобиль әкелуде қандай рөл атқарады?
Е.Итенов: «Құрық» кеден бекеті Құрық теңіз портында орналасқан және тәулік бойы жұмыс істейді. Мұнда паромдармен және Ro-Ro үлгісіндегі кемелермен, оның ішінде Кавказ бағытынан келетін автомобильдер мен жүктер өтеді. Азаматтар үшін бұл Еуразиялық экономикалық одақтың кедендік аумағына көлік құралын теңіз арқылы әкелудің бір жолы. Біз кедендік бақылауды, декларациялауды, тәуекелдерді басқару жүйесін қолдануды және заңнамаға сәйкес автомобильді шығаруды қамтамасыз етеміз.
Құрыққа келген автомобиль бірден иесіне берілмейді. Алдымен оның құжаттары, сәйкестендіру деректері және әкелу мақсаты тексеріледі. Сондықтан көлік Қазақстанға жетпей тұрып-ақ барлық құжатты реттеп алған дұрыс.
Бір жылда бірнеше көлік әкелсе, тәртіп өзгеруі мүмкін
— Жеке тұлғаның рәсімі коммерциялық әкелуден несімен ерекшеленеді?
Е.Итенов: Жеке тұлға автомобильді жеке пайдалану үшін әкеледі. Мұндай көлік жолаушылық кедендік декларациямен — «Keden» ақпараттық жүйесі арқылы ресімделеді. Коммерциялық әкелу басқаша: тауарға декларация, өзге ставкалар мен талаптар. Маңыздысы: егер адам күнтізбелік жыл ішінде бірден артық автомобиль әкелсе, кеден органы мұны жеке пайдалануға жатпайтын қызмет ретінде қарастыруға құқылы. Сонда кәсіпкерлік қызметке арналған тәртіп қолданылады.
Бұл шетелден көлік әкелуді тұрақты кәсіпке айналдырған адамдар үшін маңызды. Автомобиль жеке тұлғаның атына рәсімделгенімен, оның қаншалықты жиі әкелінетіні де кеден органының назарында болады.
Сондықтан «өзім үшін әкелдім» деген түсінік барлық жағдайда жеке пайдалануға арналған режимнің автоматты түрде қолданылатынын білдірмейді.
VIN барлық құжатта сәйкес болуы тиіс
— Азамат бекетке қандай құжаттар әкелуі керек?
Е.Итенов: Негізгі пакет: жеке басын куәландыратын құжат; көлік құжаты — техникалық паспорт немесе title баламасы; сатып алу-сату шарты, инвойс не құнын растайтын өзге құжат; иелік ету немесе билік ету құқығын растайтын құжаттар; көліктік құжаттар — коносамент, паром жүкқұжаты. Үшінші елден келсе, маршрут құжаттары қажет. VIN, шанақ нөмірі, шығарылған жылы, қозғалтқыш көлемі, сатушы мен сатып алушы деректері барлық қағазда сәйкес болуы тиіс. Сәйкессіздік — шығарудың кешігуінің басты себептерінің бірі.
Мұнда ұсақ қате деген болмайды. VIN-дегі бір таңбаның айырмашылығының өзі қосымша тексеруге себеп болуы мүмкін.
Сатып алу-сату шарты, техникалық құжат, инвойс және тасымалдау құжаттарындағы мәліметтердің бір-біріне сәйкес келуі сондықтан ерекше маңызды.
Паромнан түскен көлік бірнеше бақылаудан өтеді
— Құрықта рәсім қалай өтеді?
Е.Итенов: Паромнан түскеннен кейін көлік радиациялық бақылаудан, қажет болса өлшеуден және қарап-тексеруден, оның ішінде инспекциялық-қарау кешенінен өтеді. Содан кейін кедендік ресімдеу ғимаратында жолаушылық кедендік декларация беріледі. Инспектор құжаттарды, сәйкестендіру нөмірлерін салыстырады, тәуекел бейіндерін қолданады. Қажет болғанда кедендік қарап-тексеру жүргізіледі. Кедендік төлемдер, салықтар және кедендік операциялар үшін алым төленгеннен кейін автомобиль шығарылады. Одан әрі иесі белгіленген мерзімде — әдетте шығаруға байланысты кедендік операциялардан кейін он жұмыс күні ішінде — көлікті уәкілетті органда тіркеуге қояды.
Яғни көліктің паромнан түсуі мен Қазақстанда толық рәсімделуі арасында бірнеше кезең бар.
Кеденнен шығару да процестің соңы емес. Одан кейін автомобильді мемлекеттік есепке қоюға қажетті рәсімдер орындалуы тиіс.
Көліктің сатып алу бағасы соңғы шығын емес
— Жеңіл автомобильді кедендеу кезінде қандай төлемдер бар?
Е.Итенов: Төлемдер жиынтығы белгілі. Біріншісі — әкелу кеден бажы. Жеке тұлғалар әкелетін бензинді немесе дизельді қозғалтқышы бар көптеген жеңіл автомобильдерге ЕЭК Кеңесінің 2017 жылғы 20 желтоқсандағы № 107 шешімімен белгіленген ставкалар қолданылады. Жеті жасқа дейінгі автомобильдердің едәуір бөлігіне кедендік құннан 15 пайыз ставкасы сақталады. Егде машиналарға қозғалтқыштың жұмыс көлемінің бір текше сантиметріне евромен есептелетін үлестік ставкалар қолданылады. Екіншісі — қосылған құн салығы: салық базасынан 16 пайыз, базаға кедендік құн мен баж кіреді. Үшіншісі — кедендік ресімдеу алымы — алты айлық есептік көрсеткіш. Кеденнен шығарылғаннан кейін бөлек утилизациялық төлем және бастапқы мемлекеттік тіркеу алымы төленеді. Олардың мөлшері санатқа, жасына және қозғалтқыш түріне байланысты. Электрмобильдерге жеке жеңілдік режимдері бар, бірақ квота мен шарттарды әкелу күніне қарай нақтылау керек.
Демек, шетелдегі сатылым бағасын автомобильдің Қазақстандағы соңғы құны деп есептеуге болмайды.
Сатып алу бағасына кедендік төлемдер, салықтар және кейінгі рәсімдер бойынша шығындар қосылады. Сондықтан көлікті таңдамас бұрын барлық шығынды алдын ала есептеп алған жөн.
Уақытша әкелу толық кедендік тазалауды алмастырмайды
— Автомобильді толық кедендемей уақытша әкелуге бола ма?
Е.Итенов: Иә. Шет мемлекетте тіркелген көлік құралын жеке тұлға заңнамада көзделген мерзімге кеден баждары мен салықтардан босатыла отырып уақытша әкеле алады. Мерзім мен шарттар тұлға мәртебесіне және режимге байланысты. Уақытша әкелу жеке пайдалануға шығаруды алмастырмайды. Егер азамат автомобильді Қазақстанда тұрақты пайдаланып, есепке қоймақшы болса, толық кедендік тазалау қажет.
Уақытша әкелу мен автомобильді Қазақстанда тұрақты пайдалану — екі бөлек жағдай.
Егер көлікті елде қалдырып, қазақстандық есепке қою жоспарланса, уақытша әкелу толық кедендік рәсімдеудің орнына жүрмейді.
Көлік иелері көбіне бес жерде қателеседі
— Адамдар ең жиі қай жерде қателеседі?
Е.Итенов: Біріншісі — құжат топтамасының толық еместігі, әсіресе құн мен меншік құқығы бойынша. Екіншісі — кедендік құнды төмендету әрекеті. Тәуекелдерді басқару жүйесі мен баға ақпараты мұны анықтайды; құн түзетіледі, төлемдер қайта есептеледі, жауапкершілік шаралары болуы мүмкін. Үшіншісі — бір жылда бірнеше автомобильді «өзіме» деп әкелу. Төртіншісі — кеденнен кейін көлік құралы конструкциясының қауіпсіздігі туралы куәлік, көліктің электрондық паспорты, утильалым және тіркеу керектігін ұғынбау. 2025 жылғы 20 қазаннан бастап ЕАЭО органдарының шешімі бойынша жеке тұлғалар бекітілген тізбеге енбеген жекелеген көлік түрлеріне КҚКТК (немесе көлік құралы конструкциясының қауіпсіздігі туралы куәлік) ала алмайды. Мұндай машиналарды толық ресімдеп, есепке қою мүмкін емес. Бесіншісі — ұлттық тариф пен ЕАЭО бірыңғай кеден тарифінің аражігін шатастыру. Егер автомобиль төменірек ұлттық ставкамен ресімделсе, одақтың басқа мемлекетіне кейін әкеткенде айырманы қосымша төлеу қажет болуы мүмкін.
Бұл жерде ең қауіпті қателердің бірі — көлікті сатып алып қойғаннан кейін ғана оны Қазақстанда тіркеуге болатынын немесе болмайтынын анықтау.
Автомобиль кеденнен өткеннің өзінде кейін КҚКТК немесе электрондық паспорт рәсімделмесе, оны толық заңдастыру мәселесі туындайды. Сондықтан нақты модельге қатысты талаптарды сатып алуға дейін тексерген дұрыс.
«Сұр» импортта VIN мен құжат тізбегі тексеріледі
— Бекет сұр әкелу мен контрабандаға қалай қарсы тұрады?
Е.Итенов: Тәуекелдерді басқару жүйесі, қарап-тексеру, ИҚК, шекара қызметімен, көлік прокуратурасымен және экономикалық тергеу органдарымен өзара іс-қимыл қолданылады. Бекет тәжірибесінде фуралдардағы жасырын тауарлар бірнеше рет анықталған, төленбеген төлемдер ондаған миллион теңгені құраған. Автомобильдер бойынша бақылау VIN-ді сәйкестендіруге, дерекқорлармен салыстыруға, құжат тізбегін талдауға негізделген. Адал декларация беруші бұдан ұтады: заңды автомобиль тезірек өтеді.
Автомобиль жағдайында VIN негізгі сәйкестендіру белгісіне айналады. Ол көліктің техникалық құжаттарымен, сатып алу деректерімен және кедендік ақпаратпен салыстырылады.
Құжаттардың толық әрі ашық болуы тек мемлекет үшін емес, автомобиль иесінің өзі үшін де маңызды. Сәйкессіздік аз болған сайын қосымша тексеруге кететін уақыт та қысқарады.
Құжаттарды паромға дейін дайындаған дұрыс
— Құрық арқылы көлік әкелмекші азаматтарға қандай кеңес бересіз?
Е.Итенов: Құжаттарды паромға отырар алдында дайындаңыз. VIN-ді барлық қағаздан тексеріңіз. Құнды шынайы бағалаңыз — шарт пен нарық деректеріне сүйеніңіз. Декларацияны «Keden»-ге қатесіз беріңіз. Қарап-тексеру мен төлемге уақыт қойыңыз. Жеке пайдалану үшін жылына бір автомобиль ережесін есте сақтаңыз. Шығарылғаннан кейін КҚКТК, ЭПТС (Электрондық көлік құралының паспорты), утильалым және тіркеуді кейінге қалдырмаңыз. Кеңесті мемлекеттік кірістер органдарының байланыс орталығынан және бекеттің ақпараттық стенділерінен алуға болады. Біздің міндетіміз — заңға бағынатын адамға кедергі қою емес, барлығына тең әрі ашық қағиданы қамтамасыз ету.
Бұл кеңестерді көлік сатып алар алдындағы тексеру парағы ретінде пайдалануға болады.
VIN дұрыс па, меншік құқығын растайтын құжаттар бар ма, сатып алу бағасы дәлелдене ме, көлікті Қазақстанда кейін толық тіркеуге мүмкіндік бар ма — осы сұрақтарға жауап автомобиль жолға шықпай тұрып белгілі болғаны тиімді.
«Keden» кедендік рәсімдерді цифрландырып жатыр
— Бекет жұмысы цифрланған ба?
Е.Итенов: Иә. Электрондық құжаттарды декларациялау, «Keden» платформасымен интеграция, ИҚК және «бір терезе» элементтері тікелей байланыс пен кезекті қысқартады. Порт пен бекет тәулік бойы жұмыс істейді. Мәміленің цифрлық ізі бюджетті де, автомобиль иесін де қорғайды.
Цифрландыру азамат пен инспектор арасындағы тікелей байланысты азайтып, құжаттарды өңдеудің бір бөлігін электрондық форматқа көшіреді.
Сонымен бірге электрондық жүйе автомобиль жөніндегі деректерді салыстыруға мүмкіндік береді. Құжаттағы ақпарат дұрыс болса, цифрлық із көлік иесінің де мүддесін қорғайды.
Құрық арқылы көлік әкелуді жоспарлаған адам үшін ең дұрыс қадам — автомобильді сатып алмай тұрып VIN-кодты, құжаттарды, кедендік рәсімдеу шарттарын және кейін Қазақстанда тіркеу мүмкіндігін тексеру. Өйткені мәселе көлік портқа жеткеннен кейін анықталса, оған сатып алу бағасынан бөлек тасымалдауға жұмсалған ақша мен уақыт та қосылады.
Сұхбатты Маңғыстау облысы бойынша Мемлекеттік кірістер департаменті дайындады.
