Су жоспарлауы өзгереді. Қазақстан сегіз су шаруашылығы бассейнінің әрқайсысы үшін су тапшылығы, құрғақшылық, инфрақұрылым және экономика қажеттіліктерін 15 жылдық перспективада есептейтін жеке жоспарлар әзірлеп жатыр, деп хабарлайды DKNews.kz.
Жұмысты Су ресурстары және ирригация министрлігінің «Су ресурстарының ақпараттық-талдау орталығы» жүргізуде. Қазір жаңа Су кодексінде көзделген сегіз бассейндік жоспарды дайындаудың екінші кезеңі басталды.
Бір жоспардың орнына сегіз бассейннің жағдайы жеке есептеледі
Жаңа тәсілдің негізгі айырмашылығы — су ресурстарын ел бойынша ортақ көрсеткіштермен ғана емес, әр бассейннің нақты жағдайына қарай жоспарлау.
Қазақстанның су шаруашылығы сегіз бассейнге бөлінеді: Арал-Сырдария, Балқаш-Алакөл, Ертіс, Есіл, Жайық-Каспий, Нұра-Сарысу, Тобыл-Торғай және Шу-Талас.
Әрқайсысында су көлемі, климат, экономика құрылымы, халық саны, суару жүйелерінің жағдайы және трансшекаралық өзендерге тәуелділік әртүрлі. Сондықтан бассейндік жоспарлар да бірыңғай шаблонмен емес, нақты аумақтың ерекшеліктеріне сүйеніп жасалады.
Жоспарлау көкжиегі — 15 жыл.
Су тапшылығының қай жерде күшеюі мүмкін екені есептеледі
Бірінші кезеңде мамандар су нысандары, жерүсті және жерасты су қорлары, климат, су сапасы, тұтыну көлемі, гидротехникалық инфрақұрылым және экологиялық жағдай жөніндегі бастапқы деректерді жинады.
Сонымен бірге бассейндер орналасқан аумақтардың әлеуметтік-экономикалық көрсеткіштері зерттелді.
Екінші кезеңде осы мәліметтер су шаруашылығы баланстарының есептерімен салыстырылып жатыр. Нәтижесінде әр бассейндегі проблемалар мен қауіптер анықталып, маңыздылығы бойынша жіктеледі.
Ең маңызды элементтердің бірі — сумен қамтамасыз етілу деңгейінің қалай өзгеретінін болжау.
Яғни жоспарлар бүгін қанша су бар екенін көрсетумен шектелмейді. Олар алдағы жылдары халыққа, ауыл шаруашылығына, өнеркәсіпке және экожүйелерге қажетті су көлемі мен қолжетімді ресурс арасындағы ықтимал айырманы алдын ала бағалауға тиіс.
Құрғақшылық пен тасқын да бір жүйеде бағаланады
Бассейндік жоспарларға судың екі қарама-қарсы тәуекелі енгізіледі.
Бір жағынан, құрғақшылық пен су тапшылығының алдын алу шаралары қарастырылады. Екінші жағынан, судың зиянды әсері, соның ішінде су көлемінің күрт артуына байланысты тәуекелдер бағаланады.
Бұл тәсіл жаңа Су кодексінің логикасына сәйкес келеді. Кодексте су қауіпсіздігі, климаттың өзгеруіне бейімделу, су үнемдеу және су ресурстарын бассейндік қағидат бойынша басқару күшейтілген.
Сондықтан бассейндік жоспарлар тек су бөлу құжаты емес, су тапшылығы мен климаттық тәуекелдерді басқару құралына айналмақ.
Қай канал мен гидротехникалық нысанды жаңарту керегі анықталады
Келесі кезеңдерде әр бассейн бойынша нақты мақсаттар мен нысаналы индикаторлар белгіленеді.
Жоспарларға:
- су шаруашылығы және гидротехникалық нысандарды жаңғырту;
- жерүсті су нысандарын қалпына келтіру;
- баламалы су көздерін пайдалану;
- су қорғау шараларын күшейту;
- су пайдаланудың экономикалық тетіктерін жетілдіру;
- құрғақшылық пен судың зиянды әсеріне қарсы шаралар енгізіледі.
Әр ұсыныс әлеуметтік-экономикалық және экологиялық тұрғыдан бағаланады. Содан кейін ғана іске асырылатын түпкілікті іс-шаралар бағдарламасы таңдалып, кезеңдері белгіленеді.
Бұл маңызды өзгеріс: инфрақұрылымдық жоба тек техникалық қажеттілігі бойынша емес, оның экономикаға, халыққа және экологияға әсері ескеріле отырып таңдалуға тиіс.
Сегіз жоспардан ұлттық су қауіпсіздігі моделі құрылады
Бассейндік жоспарлар жеке сегіз құжат болып қалмайды.
Олардың негізінде су ресурстарын кешенді басқарудың Бас жоспары әзірленеді. Ол бүкіл ел бойынша су қауіпсіздігін жоспарлаудың негізгі құжаттарының біріне айналмақ.
«Бассейндік жоспарлар Қазақстанның су ресурстарын басқарудың жаңартылған жүйесінің негізіне айналады. Олар еліміздің сегіз су шаруашылығы бассейнінің әрқайсысы бойынша жеке әзірленіп, аумақтардың нақты ерекшеліктерін ескеруге мүмкіндік береді. Атап айтқанда, су ресурстарының қолжетімділігі мен көлемі, су шаруашылығы инфрақұрылымының жай-күйі мен даму перспективалары, халық пен экономиканың қажеттіліктері, су шаруашылығы учаскелерінің ерекшеліктері және экологиялық ахуал назарға алынады. Осы құжаттардың негізінде су ресурстарын кешенді басқарудың Бас жоспары әзірленіп, су қауіпсіздігінің жалпыұлттық моделін қалыптастырады. Бұл құжат мемлекеттік жоспарлаудың маңызды элементіне айналады», – деді бірінші вице-министр Нұрлан Алдамжаров.
Неге 15 жылдық есеп Қазақстан үшін маңызды
Қазақстандағы су ресурстарының едәуір бөлігі трансшекаралық өзендермен байланысты. Сондықтан ел ішіндегі су тұтыну көлемінен бөлек, көрші мемлекеттерден келетін ағын, климаттың өзгеруі және мұздықтардың жағдайы сияқты факторлар да ұзақ мерзімді жоспарлауға әсер етеді.
Үкімет бұған дейін су саласында 2026–2028 жылдары 145 жобаны іске асыру жоспарланғанын хабарлаған. Оның ішінде 38 жаңа су қоймасын салу, 14 су қоймасын реконструкциялау және 91 ирригациялық жүйені жаңарту қарастырылған.
Бассейндік жоспарлардың практикалық мәні осы жерде көрінеді: болашақта жаңа су қоймасы, канал немесе басқа гидротехникалық нысан салу қажеттілігі нақты бассейндегі 15 жылдық су балансы мен тәуекелдерге сүйеніп негізделуі тиіс.
Осыған дейін біз Қазақстанда су ресурстарын цифрландыру мен су үнемдеу технологияларын енгізу қалай жүріп жатқаны туралы жазған едік. Бассейндік жоспарлар осы реформаның келесі деңгейін қалыптастырады: енді су инфрақұрылымы ғана емес, әр бассейннің ұзақ мерзімді су балансы мемлекеттік жоспарлауға енгізілмек.
