Мұнай көлемі рекорд жаңартты. Қазақстан 2025 жылы экспортты 76,3 млн тоннаға дейін ұлғайтқанымен, мұнайдан түскен экспорттық түсім бір жылда 6,8%-ға төмендеді — бұл елдің негізгі экспорттық тауары үшін көлемнен гөрі әлемдік бағаның шешуші екенін тағы көрсетті, деп хабарлайды DKNews.kz.
Ұлттық статистика бюросының деректеріне сүйенсек, он жылда Қазақстанның мұнай экспорты физикалық тұрғыда 20%-ға өсті. Бірақ 2026 жылдың алғашқы жартысында басқа үрдіс байқалды: мұнай жеткізілімі азайған кезде елдің жалпы экспорты, керісінше, 8,6%-ға ұлғайып, 40,3 млрд долларға жетті.
76,3 млн тонна мұнай Қазақстанға $40 млрд әкелді
2015 жылы Қазақстан сыртқы нарыққа 63,6 млн тонна мұнай шығарған. 2025 жылы көлем 76,3 млн тоннаға жетті. Бұл — берілген онжылдықтағы ең жоғары көрсеткіш.
Соңғы бірнеше жылдағы динамика да жоғары бағытты көрсетеді:
- 2022 жыл — 65,2 млн тонна;
- 2024 жыл — 71 млн тонна;
- 2025 жыл — 76,3 млн тонна.
Тек 2025 жылдың өзінде физикалық экспорт 7,4%-ға өсті.
Бұл өсім өндірістегі рекордпен қатар жүрді. 2025 жылы Қазақстанда 99,6 млн тоннаға жуық мұнай өндірілді. 2026 жылға арналған қазіргі жоспар — 98 млн тонна.
Бірақ экспорттық тонна көбейгенімен, ақша сол қарқынмен артқан жоқ.
Бір тонна мұнайдың есептік құны $604-тен $524-ке түсті
Он жылдық кезеңді алғанда мұнай экспортының ақшалай көлемі айтарлықтай өскен. 2015 жылғы 26,8 млрд доллардан 2025 жылы 40 млрд долларға дейін, яғни 49,3%-ға.
Ең жоғары көрсеткіш 2022 жылы тіркелді — 46,9 млрд доллар.
Ал 2025 жыл мұнайға тәуелді экспорттық модельдің негізгі ерекшелігін анық көрсетті. Қазақстан бір жылда 7,4%-ға көп мұнай сатты, бірақ экспорттың жалпы құны 6,8%-ға төмендеді.
Бір тонна экспортталған мұнайдың орташа есептік құны:
- 2024 жылы — шамамен $604;
- 2025 жылы — шамамен $524.
Айырмашылық бір тоннаға шамамен 80 доллар болды.
Осы қарапайым арифметика Қазақстан үшін мұнай өндірісін ұлғайтудың өзі экспорттық түсімді автоматты түрде көбейтпейтінін көрсетеді. Бағаның төмендеуі қосымша сатылған миллиондаған тоннаның әсерін азайта алады.
$40 млрд — мемлекеттік бюджеттің мұнайдан алған табысы емес
Мұнда тағы бір маңызды айырмашылық бар.
40 млрд доллар — мемлекеттің тікелей кірісі емес, Қазақстаннан экспортталған мұнайдың жалпы кедендік құны.
Бұл қаражаттан өндіру, тасымалдау, инвестициялық және басқа шығындар өтеледі. Мұнай жобаларының пайдасы олардың қатысушылары арасында бөлінеді.
Мемлекет мұнай секторынан қаражатты салықтар, жер қойнауын пайдаланушылардың арнайы төлемдері, мұнай-газ активтеріндегі қатысу үлесі және басқа тетіктер арқылы алады.
Мұнай секторынан түсетін бірқатар салықтар Ұлттық қорға жіберіледі. Қордың қызметі мұнай кірістерінің бір бөлігін жинақтауға және бюджетке трансферттер арқылы беруге мүмкіндік береді.
Сондықтан мұнайдың нақты экономикалық әсерін тек экспорттағы миллиардтаған доллармен өлшеу толық көрініс бермейді.
Мұнай ақшасы 150 гектар жердің инфрақұрылымына дейін жетеді
Мұнай кірістерінің ел экономикасына қалай тарайтынын жергілікті жобалардан да көруге болады.
Мысалы, Қызылордада 2025 жылы Жезқазған тасжолы бойындағы 150 гектар аумаққа инженерлік желілер мен қиыршықтас жол салуға Ұлттық қордан 732,1 млн теңге бөлінді. Жоба 2026 жылы аяқталуға тиіс.
Мұнай-газ компанияларының тікелей әлеуметтік инвестициялары — бөлек арна.
2026 жылғы мамырда «Теңізшевройл» Махамбет аудандық ауруханасына 660 млн теңгенің медициналық жабдығын берді. Ол шамамен 26 мың тұрғынға медициналық қызмет көрсетуге арналған.
Компания соңғы алты ай ішінде Атырау облысының 14 медициналық ұйымын шамамен 4 млрд теңгенің жабдығымен қамтамасыз еткен.
Маңғыстаудағы Кендірлі теңіз суын тұщыту зауытының мысалы одан да ауқымды. «ҚазМұнайГаз» салған тәулігіне 50 мың текше метр су өндіретін нысанның құны 121,2 млрд теңгені құрады. Кейін зауыт облыстың коммуналдық меншігіне өтеусіз берілді.
Батыс Қазақстан облысында Қарашығанақ жобасының операторы 2025 жылы әлеуметтік жобаларды іске асыруды жалғастырды. 1998 жылдан бері өңірде жалпы құны шамамен 902 млн доллар болатын 268 әлеуметтік және инфрақұрылымдық нысан салынған.
Яғни мұнай секторының өңірлерге әсері бюджетке түсетін салықпен аяқталмайды. Оның екінші бөлігі компаниялардың әлеуметтік міндеттемелері мен инвестициялары арқылы аурухана, мектеп, су және басқа инфрақұрылымға айналады.
Италия жалғыз өзі Қазақстан мұнайының 38%-ға жуығын сатып алды
Экспорт географиясында концентрация одан да анық байқалады.
2025 жылы Қазақстан мұнайының ең ірі сатып алушысы Италия болды. Бұл елге:
- 28,9 млн тонна мұнай;
- 15,2 млрд доллардың өнімі жеткізілді.
Италияның үлесіне Қазақстан мұнай экспортының физикалық көлемінің 37,8%-ы және ақшалай көлемінің 38,1%-ы келді.
Екінші орында Нидерланды — 10,6 млн тонна және 5,6 млрд доллар.
Одан кейін Франция — 5,6 млн тонна, Румыния — 5,3 млн тонна және Грекия — 4,3 млн тонна.
Осы бес мемлекеттің өзіне Қазақстанның бүкіл мұнай экспортының 70%-дан астамы тиесілі болды.
Қытайға 3,8 млн тонна, Түркияға 2,9 млн тонна, Германияға 2 млн тонна, Сингапурға 1,8 млн тонна және Оңтүстік Кореяға 1,5 млн тонна жеткізілді.
Бұл құрылым Қазақстан мұнайының негізгі нарығы Еуропа болып қала беретінін көрсетеді.
64,8 млн тонна мұнай бір негізгі бағытпен тасымалданды
Сатып алушылардың географиясымен қатар экспорттық маршруттардың құрылымы да маңызды.
2025 жылы Каспий құбыр консорциумы жүйесі арқылы 64,8 млн тонна қазақстандық мұнай тасымалданған.
Баку – Тбилиси – Джейхан бағыты бойынша жеткізілім шамамен жылына 1,2 млн тонна деңгейінде жалғасуда. Әзербайжан тарапы қазақстандық мұнайды қабылдауды жылына 2,2 млн тоннаға дейін арттыруға дайын екенін мәлімдеген.
Маршруттарды кеңейту Қазақстан үшін тек логистикалық мәселе емес. Экспорттың үлкен көлемі бір негізгі инфрақұрылымдық бағытқа тәуелді болған жағдайда оның тұрақты жұмысы мұнай өндірісі мен сыртқы саудаға тікелей әсер етеді.
2026 жылы мұнай экспорты 6,7%-ға төмендеді
Биылғы алғашқы алты ай 2025 жылғы рекордтан өзгеше басталды.
2026 жылғы қаңтар–маусымда Қазақстан 33 млн тонна мұнай экспорттады. Бір жыл бұрын осы кезеңде 35,4 млн тонна болған.
Физикалық көлем 6,7%-ға төмендеді.
Экспорттың ақшалай көлемі 19,5 млрд доллардан 18,8 млрд долларға, яғни 3,6%-ға азайды.
Бірақ бұл жолы баға факторы Қазақстанның пайдасына жұмыс істеді: бір тонна мұнайдың орташа есептік құны шамамен 550 доллардан 568 долларға көтерілді.
Соның арқасында экспорт көлемінің төмендеуі ақшалай түсімге дәл сондай көлемде әсер еткен жоқ.
Мұнайдың Қазақстан экспортындағы үлесі 46,5%-ға түсті
Бірінші жартыжылдықтағы ең қызық өзгеріс мұнайдың өзінде емес, қалған экспортта болды.
2025 жылғы қаңтар–маусымда шикі мұнай мен битуминозды минералдардан алынатын шикі мұнай өнімдерінің Қазақстан экспортындағы үлесі 52,9% болса, биыл 46,5%-ға дейін төмендеді.
Соған қарамастан Қазақстанның жалпы тауар экспорты қысқарған жоқ. Керісінше, 36,8 млрд доллардан 40,3 млрд долларға дейін өсті. Ұлттық статистика бюросы бірінші жартыжылдықтағы жалпы экспорт өсімін 8,6% деп көрсетті.
Демек, мұнай экспортының төмендеуін басқа тауар топтарындағы өсім өтеді.
Бұл мұнайдың экономикадағы маңызы жоғалды деген сөз емес: 46,5% үлестің өзі оның Қазақстан экспорты үшін шешуші тауар болып отырғанын көрсетеді. Бірақ бірінші жартыжылдықтағы статистика жалпы экспорттық түсімнің өсуі енді тек мұнай көлеміне байланысты болмағанын аңғартады.
Теңіз тәулігіне 120 мың тонна өндіруге шықты
Ал жылдың екінші жартысында өндірістік жағдай өзгеруі мүмкін.
21 шілдеде Энергетика министрлігі «Теңізшевройлдың» кен орнын кеңейту аяқталғаннан кейін жобалық өндірістік қуатқа шыққанын хабарлады.
Тәуліктік өндіріс шамамен 120 мың тоннаға жетті. Бірінші жартыжылдықта ТШО 16,6 млн тонна өндірсе, компания 2026 жылдың қорытындысында көрсеткішті 40 млн тоннаға дейін жеткізуді жоспарлап отыр.
Бұл жоспар орындалса, Теңіз Қазақстанның екінші жартыжылдықтағы өндіріс көрсеткішіне айтарлықтай ықпал етеді.
Бірақ өндіріс мүмкіндігі экспорт көлемін жалғыз өзі анықтамайды.
OPEC+ қазанға өндіріс деңгейін өзгертпеді
Қазақстанның өндіріс саясаты OPEC+ келісімдерімен де байланысты.
6 қыркүйекте Қазақстан, Сауд Арабиясы, Ресей, Ирак, Кувейт, Алжир және Оман өкілдері онлайн кездесу өткізіп, қазан айында қыркүйекке белгіленген өндіріс деңгейін сақтауға келісті.
Қатысушылар келісімдерді толық орындауға бейілділігін растады. Келесі кездесу 4 қазанға белгіленген.
Сондықтан Теңіздің жаңа қуаты Қазақстанға техникалық тұрғыдан көбірек өндіруге мүмкіндік бергенімен, нақты өндіріс пен экспорт көлеміне кен орындарының жұмысы, халықаралық міндеттемелер, тасымалдау инфрақұрылымы және нарықтағы баға қатар әсер етеді.
2025 жылдың нәтижесі осы тәуелділікті бір санмен жақсы көрсетеді: Қазақстан мұнай экспортын 7,4%-ға арттырды, бірақ одан түскен ақшалай түсім 6,8%-ға азайды.
Ал 2026 жылдың алғашқы жартысында тағы бір өзгеріс байқалды — мұнай жеткізілімі 6,7%-ға төмендеген кезде елдің жалпы экспорты 8,6%-ға өсті. Қазақстан үшін ендігі маңызды көрсеткіш тек қанша тонна мұнай сатылғаны емес, экспорттық түсімнің қанша бөлігі басқа тауарлардан қалыптасатыны болып отыр.
Біз бұған дейін осы өзгерістің екінші жағын да жазған едік: Қазақстан мұнайды тек экспорттаумен шектелмей, оны ел ішінде тереңірек өңдеуді көздеп отыр. 2040 жылға қарай мұнай өңдеу көлемін 39 млн тоннаға дейін жеткізу үшін 15–19 млрд доллар инвестиция қажет болуы мүмкін. Толығырақ DKNews.kz-тегі «Қазақстан мұнай өңдеуді 39 млн тоннаға жеткізуге $19 млрд жұмсамақ» материалынан оқуға болады.
