Ресми жалақының төмен көрсетілуі отбасының әлеуметтік төлемдерін айтарлықтай азайтуы мүмкін. Егер қызметкер айына 300 мың теңге тапса, бірақ құжат жүзінде оның тек 150 мың теңгесі көрсетілсе, бала күтіміне байланысты есептелетін ай сайынғы төлем шартты мысалда 120 мың теңгенің орнына 60 мың теңге болуы мүмкін, деп хабарлайды DKNews.kz.
Бұл мәселе әсіресе декреттік демалысқа шыққанда, жұмысынан айырылғанда немесе еңбекке қабілеттілігі шектелгенде маңызды бола түседі. Өйткені әлеуметтік төлемдерді есептеу кезінде адамның қолына нақты алған ақшасы емес, әлеуметтік аударымдар жүргізілген ресми кірісі ескеріледі.
Бұл туралы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі жариялаған түсіндірмеде айтылған. Мамандар «конверттегі» жалақының салдары тек бүгінгі табысқа емес, адамның болашақ зейнетақысы мен әлеуметтік қорғалуына да әсер ететінін ескертеді.
300 мың теңге жалақы үшін қанша төлем беріледі?
Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қоры бала күтіміне байланысты төлемді есептеудің шартты мысалын келтірді.
Егер соңғы 24 айдағы әлеуметтік аударымдар жүргізілген орташа айлық табыс 300 мың теңге болса, 40 пайыздық коэффициент бойынша ай сайынғы төлем 120 мың теңгені құрайды.
Ал жұмыс беруші жалақының тек жартысын ресми көрсетсе, есепке алынатын орташа кіріс 150 мың теңге болады. Мұндай жағдайда төлем 60 мың теңгеге дейін төмендейді.
Бұл барлық қызметкер дәл осындай төлем алады деген сөз емес. Нақты сома адамның жеке деректеріне, әлеуметтік аударымдарына және заңнамадағы шектеулерге байланысты есептеледі.
Декреттік төлем неге азаюы мүмкін?
Жалақының бір бөлігін жасыру жүктілікке және босануға байланысты төлемдерге де әсер етеді.
Бұл төлемді есептеу кезінде алдыңғы 12 айда әлеуметтік аударымдар жүргізілген табыс ескеріледі.
Мысалы, қызметкердің нақты табысы жоғары болғанымен, ресми құжаттарда оның аз бөлігі ғана көрсетілсе, әлеуметтік төлем де сол төмендетілген кіріс негізінде есептелуі мүмкін.
Мұндай айырмашылық әсіресе бала дүниеге келгеннен кейін отбасының шығындары көбейген кезеңде сезіледі.
Сонымен қатар Еңбек кодексінде қосымша кепілдік қарастырылған. Егер еңбек немесе ұжымдық шартта не жұмыс берушінің актісінде көзделсе, жұмыс беруші жүктілікке және босануға байланысты демалыс кезінде орташа жалақыдан тиісті әлеуметтік төлем сомасын шегеріп, айырмасын төлейді.
Бұл талап жаңа туған баланы асырап алған жұмыскерлерге де қатысты.
«Конверттегі» жалақы зейнетақыға қалай әсер етеді?
Бейресми жалақының салдары тек декреттік немесе әлеуметтік төлемдермен шектелмейді.
Егер жұмыс беруші міндетті зейнетақы жарналарын толық аудармаса, қызметкердің жеке зейнетақы шотына түсетін қаражат азаяды.
Бірнеше жыл бойы мұндай жағдай қайталанса, жинақталмаған жарналардың көлемі ұлғаяды. Бұл болашақ зейнетақы жинақтарына әсер етуі мүмкін.
Тағы бір маңызды мәселе — еңбек даулары.
Егер жалақының бір бөлігі ресми құжаттарда көрсетілмесе, қызметкерге нақты табысын, төленбеген жалақы мөлшерін немесе басқа да тиесілі төлемдерді дәлелдеу қиындайды.
Сондықтан еңбек шартында жалақының толық сомасы көрсетілгені маңызды.
Еңбек шарты болмаса, қызметкер құқығынан айырыла ма?
Жоқ. Еңбек шартының болмауы жұмыскердің еңбек құқықтарынан автоматты түрде айырылатынын білдірмейді.
Қазақстанның Еңбек кодексінің 33-бабына сәйкес, егер жұмыс берушінің кінәсінен еңбек шарты жасалмаса немесе тиісті түрде рәсімделмесе, еңбек қатынастары қызметкер жұмысқа кіріскен күннен бастап туындады деп есептеледі.
Бұл норма бейресми жұмыс істеген азаматтардың да өз құқықтарын қорғауына заңды негіз береді.
Алайда еңбек қатынастарының болғанын және нақты жалақы мөлшерін дәлелдеу үшін тиісті құжаттар мен басқа да дәлелдер қажет болуы мүмкін.
Әлеуметтік аударымдарды қайдан тексеруге болады?
Қызметкер өзінің ресми табысы мен міндетті төлемдерінің дұрыс көрсетілгенін тұрақты бақылап отырғаны жөн.
Әлеуметтік аударымдар туралы ақпаратты eGov.kz электрондық үкімет порталы арқылы, кейбір банктердің мобильді қосымшаларынан, Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорының филиалдарынан және «Азаматтарға арналған үкімет» мемлекеттік корпорациясынан алуға болады.
Тексеру кезінде еңбек шартында көрсетілген жалақыға, есептелген табыс туралы мәліметтерге, әлеуметтік аударымдардың уақытылы түсуіне және міндетті зейнетақы жарналарына назар аудару қажет.
Егер жұмыс беруші еңбек шартын жасаудан жалтарса, қызметкер еңбек инспекциясына жүгіне алады.
Ал міндетті төлемдер аударылмаған жағдайда мемлекеттік кірістер органдарына өтініш беруге құқылы.
Ресми жалақы не үшін маңызды?
Ресми жалақы — қызметкердің бүгінгі табысы ғана емес, әлеуметтік тәуекелдер туындаған кездегі қаржылық қорғанысының негізі.
Міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесі еңбекке қабілеттілігінен, жұмысынан немесе асыраушысынан айырылған жағдайда, жүктілік пен босануға, жаңа туған баланы асырап алуға және бала күтіміне байланысты табыстан айырылған кезде қолдау көрсетуге арналған.
Бұл жүйенің тиімді жұмыс істеуі жұмыс берушінің міндетті төлемдерді толық әрі уақытылы аударуына да байланысты.
Сондықтан жалақының толық ресми көрсетілуі қызметкердің болашақтағы әлеуметтік құқықтарын қорғауға көмектеседі.
Бұған дейін біз бірнеше жыл бейресми жұмыс істеудің ұзақмерзімді салдары туралы жазған едік. Онда ресми еңбек өтілінің, зейнетақы жарналары мен әлеуметтік аударымдардың болашақ төлемдерге қалай әсер ететіні түсіндірілген.
