Бейресми секторда 942,5 мың адам бар. 2025 жылдың қорытындысында Қазақстандағы барлық жұмыспен қамтылғандардың шамамен 10%-ы ресми еңбек қатынастарынан тыс қалған, деп хабарлайды DKNews.kz.
ҚР СЖРА Ұлттық статистика бюросының дерегіне сәйкес, бір жыл ішінде бейресми жұмыспен қамтылғандар саны 15%-ға азайған. Олардың жалпы жұмыс күшіндегі үлесі 12%-дан 10,1%-ға дейін төмендеді.
Бірақ мәселенің ауқымын басқа статистика да көрсетеді. БЖЗҚ дерегі бойынша Қазақстандағы жұмыс күші 9,7 млн адам болса, 2025 жылы міндетті зейнетақы жарнасын кемінде бір рет 7,2 млн адам аударған. Екі көрсеткіш арасындағы айырма — шамамен 2,5 млн адам.
Бұл 2,5 млн адамның барлығын бейресми жұмыспен қамтылғандар қатарына жатқызуға болмайды. Олардың арасында жұмыс істейтін зейнеткерлер, жарна төлеуден босатылған жекелеген санаттар, әскери қызметшілер, шетелге тұрақты тұруға кеткен азаматтар және басқа да адамдар болуы мүмкін.
«Конверттегі» жалақы бүгін тиімді, ертең қымбат болуы мүмкін
Бейресми жұмыспен қамтудың қарапайым формуласы бар: адам жұмыс істейді және табыс табады, бірақ оның еңбек қатынастары заңнамаға сәйкес толық рәсімделмейді.
Бұған жалақының белгілі бір бөлігін ресми, қалғанын «конвертпен» алу тәжірибесі де жатады.
Қызметкер үшін мұндай схема бастапқыда тиімді көрінуі мүмкін. Қолына түсетін ақша көбірек, ал зейнетақы мен әлеуметтік жүйеге кететін төлемдер азырақ болады.
Бірақ үнемделген ақшаның екінші жағы бар:
- зейнетақы жинақтары азаяды;
- әлеуметтік төлемдер алу мүмкіндігі шектеледі;
- еңбек құқықтарын қорғау қиындайды;
- ақылы демалыс пен еңбекке уақытша жарамсыздық бойынша төлемнен айырылу қаупі туындайды;
- ресми табысты растау қиындайды;
- ипотека мен басқа қаржы өнімдерін рәсімдеу кезінде мәселе туындауы мүмкін.
Әсіресе еңбек шартының болмауы қызметкер үшін тәуекелді күшейтеді. Жалақы төленбесе немесе адам заңсыз жұмыстан шығарылса, еңбек қатынастарының болғанын дәлелдеу күрделене түседі.
Әлеуметтік төлемдер де жалақымен бірге «жоғалады»
Ресми жұмыс тек зейнетақымен байланысты емес.
Әлеуметтік аударымдар Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорынан белгілі бір жағдайларда төлем алуға негіз болады. Олардың қатарында жұмысынан немесе еңбекке қабілеттілігінен айырылу, жүктілік пен босану және бала күтіміне байланысты әлеуметтік тәуекелдер бар.
Егер қызметкер үшін тиісті әлеуметтік аударымдар жүргізілмесе, ол осы төлемдердің бір бөлігін алу құқығынан айырылуы мүмкін.
Қызметкер қайтыс болған жағдайда оның асырауындағы адамдар үшін де салдары болуы ықтимал. Асыраушысынан айырылуға байланысты МӘСҚ төлемі адамның міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесіне қатысуына байланысты.
Яғни «конверттегі» жалақы мәселесі қызметкердің бүгінгі табысымен ғана шектелмейді.
35 596 немесе 60 005 теңге: айырманы еңбек өтілі қалыптастырады
Бейресми жұмыстың ұзақмерзімді салдары зейнетке шыққанда айқын сезіледі.
2026 жылы зейнетақы жүйесіне қатысу өтілі 10 жылға дейін болса немесе мүлде болмаса, мемлекеттік базалық зейнетақы ең төменгі күнкөріс деңгейінің 70%-ын құрайды.
10 жылдан асқан әрбір толық жыл үшін көрсеткіш тағы 2 пайыздық тармаққа өседі. Оның жоғарғы шегі — ең төменгі күнкөріс деңгейінің 118%-ы.
Сәйкесінше, 2026 жылы базалық зейнетақының ең төменгі мөлшері 35 596 теңге болса, ең жоғары мөлшері 60 005 теңгеге жетеді.
1998 жылдан кейінгі зейнетақы жүйесіне қатысу өтілін растауда міндетті зейнетақы жарналары шешуші рөл атқарады. Сондықтан адам ұзақ уақыт бейресми жұмыс істеген сайын зейнетақы жүйесіне қатысу тарихында бос кезеңдер пайда болады.
2040 жылдары зейнетақының тағы бір бөлігі жоғала бастайды
Қазақстандағы зейнетақы бірнеше құрамнан қалыптасады: мемлекеттік базалық төлем, 1998 жылға дейін еңбек өтілі бар азаматтарға арналған ынтымақты зейнетақы және БЖЗҚ-дағы жинақтар есебінен төленетін зейнетақы.
Бірақ бұл құрылым уақыт өте өзгереді.
2040 жылдардың басында 1998 жылға дейін еңбек өтілі жоқ қазақстандықтар зейнет жасына жете бастайды. Олар ынтымақты зейнетақы алмайды.
Сол кезде адамның еңбек жолында қанша уақыт ресми жұмыс істегені, жарналарды қаншалықты тұрақты және толық аударғаны бұрынғыдан да маңызды болады.
Зейнетақының лайықтылығын бағалауда табысты алмастыру коэффициенті қолданылады. Ол зейнетақы адамның бұрынғы еңбек табысының қандай бөлігін алмастыратынын көрсетеді. Материалда келтірілген дерек бойынша, Халықаралық еңбек ұйымы үшін төменгі бағдар — 40%, ал Қазақстандағы орташа көрсеткіш шамамен 41%.
Оған жетудің негізгі үш шарты — ұзақ жинақтау кезеңі, жарналардың тұрақтылығы және олардың толық көлемде аударылуы.
Жұмыс беруші 2028 жылдан бастап тағы 5% аударады
Ресми жұмыстың қаржылық айырмасы алдағы жылдары ұлғая түседі.
Қызметкердің міндетті зейнетақы жарнасымен қатар жұмыс берушінің міндетті зейнетақы жарнасы — ЖМЗЖ да қарастырылған.
Оның мөлшерлемесі кезең-кезеңімен өседі:
- 2026 жылғы 1 қаңтардан — 3,5%;
- 2027 жылғы 1 қаңтардан — 4,5%;
- 2028 жылғы 1 қаңтардан — 5%.
Бейресми жұмыспен қамтылған азамат мұндай жарналардан қағылады. Бұл тек аударылмаған бастапқы соманы емес, сол қаражаттың кейін қалыптастыруы мүмкін инвестициялық нәтижесін де білдіреді.
Зейнетақы жинағының 41,1%-ы инвестициялық кіріске тиесілі
Ұзақ мерзімде инвестициялық кірістің әсері де ұлғаяды.
2026 жылғы 1 тамыздағы жағдай бойынша салымшылардың жалпы зейнетақы жинақтарындағы орташа жинақталған инвестициялық кірістің үлесі 41,1%-ды құрады.
1998 жылы жинақтаушы зейнетақы жүйесі құрылғаннан 2026 жылғы 1 тамызға дейін жинақталған инвестициялық кірістілік 1 111,11%-ға жетті. Осы кезеңдегі инфляция 1001,29% болды.
Материалда келтірілген халықаралық тәжірибе бойынша, жинақтаушы жүйеге толыққанды және ұзақ уақыт қатысқанда зейнетке шығар кездегі жеке жинақтардың 70–80%-ына дейінгі бөлігі инвестициялық кірістен қалыптасуы мүмкін.
Сондықтан бейресми жұмыста жоғалған әр жыл тек сол кезеңде төленбеген жарна емес. Ол — сол ақшаның ондаған жыл ішінде әкелуі ықтимал инвестициялық кірісінен де айырылу.
942,5 мың адам: бейресми жұмыспен қамту азайып келеді
Сонымен бірге Қазақстандағы динамика оң бағытта өзгеріп отыр.
2025 жылдың қорытындысында бейресми жұмыспен қамтылғандар саны 15%-ға азайды. Олардың жұмыс күшіндегі үлесі бір жыл ішінде 12%-дан 10,1%-ға дейін төмендеді.
Зейнетақы жүйесіндегі белсенділік те артып келеді. 2026 жылғы 1 шілдеде БЖЗҚ-да 18,78 млн зейнетақы шоты тіркелген. Бір жыл ішінде олардың саны 1,11 млн-ға немесе 6,3%-ға артты.
Бір жыл ішінде кемінде бір рет жарна түскен белсенді жеке зейнетақы шоттарының саны 2026 жылдың бірінші жартысында 7,20 млн-нан 7,34 млн-ға дейін өсті. Өсім — 150,3 мың шот.
Олардағы жинақ көлемі осы кезеңде 20,95 трлн теңгеден 22,24 трлн теңгеге жетті. Ал міндетті зейнетақы жарнасын тұрақты төлейтін азаматтардың белсенді шоттары 6,77 млн-нан 6,93 млн-ға дейін көбейді.
Тұрақты жарна төлейтіндердің үлесі он жылда өсті
Ұзақмерзімді статистика да өзгерісті көрсетеді.
2015 жылы міндетті зейнетақы жарналары есепке алынатын белсенді шоттар саны 6,07 млн болса, 2025 жылы 7,20 млн-нан асты.
Жылына 6–12 рет жарна аударатындардың үлесі осы он жылда 71%-дан 78%-ға дейін көтерілген. Керісінше, жылына небәрі 1–5 рет жарна жасайтындардың үлесі 29%-дан 22%-ға дейін төмендеген.
Жалдамалы қызметкерлердің жарна төлеу жиілігі де 2024 жылғы орта есеппен 8,95 реттен 2025 жылы 8,98 ретке өсті. Өзін-өзі жұмыспен қамтығандарда көрсеткіш 7,36-дан 7,53 ретке дейін көтерілген.
Бұл статистиканың екінші жағы әлі де өткір: ресми дерек бойынша 942,5 мың адам бейресми жұмыспен қамтылған. Олар үшін ресми еңбек қатынастарынан тыс өткен уақыт болашақ зейнетақы жинағына, базалық төлем мөлшеріне және әлеуметтік сақтандыру жүйесіндегі құқықтарына әсер етуі мүмкін.
