Қазақстандық өндірушілерге бәсеке күшейіп барады. Ресей мен Беларусь елдері Қазақстанға азық-түлік жеткізу көлемін ұлғайтып жатқанда, отандық кәсіпорындарға өндірістік қуаты жоғары әрі мемлекет тарапынан көбірек қолдау алатын ірі компаниялармен бәсекелесу қиындай түсті, деп хабарлайды DKNews.kz.
Қазақстан Сүт одағының директоры Владимир Кожевников пен саясаттанушы Сұлтан Әкімбеков отандық бизнестің мүддесін Еуразиялық экономикалық одақ (ЕАЭО) аясында белсендірек қорғау қажет деп есептейді. Сарапшылар көтерген негізгі мәселелердің бірі — қазақстандық өнімдердің сауда желілеріндегі сөрелерге қолжетімділігі.
Беларусь Қазақстанға азық-түлік экспортын 28%-дан астам арттырды
Азық-түлік нарығындағы бәсекенің қаншалықты күшейгенін сауда көрсеткіштерінен байқауға болады.
Беларусь Ауыл шаруашылығы министрлігінің мәліметіне сәйкес, 2026 жылдың алғашқы алты айында Қазақстанға экспортталған беларусь азық-түлігінің көлемі өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 28%-дан астам өскен. Жеткізілетін тауарлардың негізгі бөлігін сүт, ет өнімдері мен қант құрайды.
Ресей де Қазақстан нарығындағы орнын нығайтып келеді. Ресейдің «Агроэкспорт» федералдық орталығының дерегінше, 2024 жылға дейінгі бес жыл ішінде Ресейден Қазақстанға жеткізілген агроөнеркәсіп өнімдерінің көлемі 77%-ға артқан.
Бұл үрдіс 2026 жылы да жалғасты. Қаңтар–маусым аралығында Ресей Қазақстанға 4,6 млн тонна ауыл шаруашылығы өнімі мен азық-түлік экспорттаған. Бұл өткен жылдың сәйкес кезеңінен шамамен 1,4 есе көп. Экспорт құны 2,1 млрд долларға жеткен.
Мұндай өсім қазақстандық кәсіпорындар үшін сатып алушыға таластың күшейгенін білдіреді. Әсіресе сауда желілеріне ірі көлемде өнім жеткізуге және бәсекеге қабілетті баға ұсынуға мүмкіндігі шектеулі шағын өндірушілерге қиын.
Беларусь азық-түлігі Қазақстан нарығында неге бәсекеге қабілетті?
Беларусь жер көлемі мен халық саны жағынан Қазақстаннан әлдеқайда шағын. Соған қарамастан, ел қуатты тамақ өнеркәсібін қалыптастырып, азық-түлік экспортын дамыта алды.
Мұнда мемлекеттік саясаттың ықпалы зор.
Беларусьтің ұлттық азық-түлік қауіпсіздігі доктринасында ішкі бөлшек саудадағы отандық азық-түлік үлесін 85%-ға жеткізу мақсаты белгіленген.
Дегенмен стратегиялық мақсат пен саудаға қойылатын міндетті талаптар бірдей емес. Мәселен, 2026 жылдың тамызында Беларусь сауда ассортиментіндегі отандық тауарлардың үлесіне қатысты 58% деңгейіндегі уақытша норматив енгізді.
Яғни мемлекет ішкі өндірісті қолдау үшін сауда саласын реттеу тетіктерін де пайдаланады.
Қазақстандық сарапшылар осы тәжірибені зерделеп, оны ел нарығының ерекшеліктері мен ЕАЭО аясындағы міндеттемелерді ескере отырып қолдануды ұсынады.
Қазақстандық өнімдерге дүкен сөрелерінен басымдық беру ұсынылды
Қазақстан Сүт одағының директоры Владимир Кожевниковтың пікірінше, отандық кәсіпорындар өнім сапасы жағынан шетелдік өндірушілермен бәсекелесе алады. Алайда өндіріс көлемін ұлғайту үшін тұрақты сұраныс, қолжетімді қаржыландыру және уақыт қажет.
«Қазақстандық өндірушілер өндіріс көлемін арттырып, ішкі нарықтағы үлесін кеңейтуге қабілетті. Отандық өнімдердің сапасы нарықтың жоғары талаптарына сай келеді. Қазақстандық кәсіпорындар шетелдік компаниялармен табысты бәсекелесіп қана қоймай, көбіне өнім сапасы жағынан олардан басым түседі», — деді Владимир Кожевников.
Негізгі қиындықтардың бірі — кәсіпорындардың өндірістік ауқымындағы айырмашылық.
Ірі компаниялар сауда желілеріне көп мөлшерде тауар жеткізіп, үздіксіз қамтамасыз етуге және тиімді баға ұсынуға қабілетті. Ал шағын кәсіпорындарға дәл осындай шарттарды орындау әлдеқайда қиын.
Соның салдарынан өнім сапасы жеткізушіні таңдауда әрдайым шешуші рөл атқара бермейді.
Кожевниковтың пікірінше, сауда желілері жергілікті өндірісті қолдауға белсендірек қатысып, қазақстандық кәсіпорындардың өнім өткізу мүмкіндігін кеңейтуі керек.
«Тұрақты сұраныс, қолжетімді қаржыландыру, шикізат базасын дамыту және мемлекеттік қолдау болған жағдайда кәсіпорындар өндіріс көлемін біртіндеп ұлғайтып, ішкі нарықтағы позициясын нығайта алады. Бізге мемлекет, бизнес және сауда саласы арасындағы жүйелі үйлестіру қажет. Сонда ғана қазақстандық кәсіпорындардың нығайып, нарықта бәсекеге түсуіне мүмкіндік туады», — деді Владимир Кожевников.
Өндірушілер мен сауда желілерінің өзара қарым-қатынасы бұрыннан талқыланып келеді. Бұған дейін отандық өндірушілерді қорғау мәселесі де көтерілген болатын.
Қазақстан ЕАЭО аясында өз бизнесінің мүддесін қалай қорғауы керек?
Саясаттанушы Сұлтан Әкімбеков ұлттық өндірушілердің мүддесін қорғау мемлекеттің тұрақты жұмысына айналуы тиіс деп есептейді.
«Қалай болғанда да, мемлекет ұлттық бизнестің мүддесін қорғауы керек. Барлық ел осылай әрекет етеді. Бұл жерде мемлекет тарапынан орынды лоббизм туралы сөз болып отыр. Мұндай жұмыс тұрақты жүргізілуі тиіс. Ол оңай емес, бірақ өмірлік маңызы бар», — деді Сұлтан Әкімбеков.
Саясаттанушының айтуынша, ресейлік және беларусьтік өндірушілердің артықшылығы тек мемлекеттік қолдаумен шектелмейді. Кәсіпорындардың ауқымы да үлкен рөл атқарады.
Ірі зауыттар сауда желілеріне жеткізу көлемі, баға және басқа да коммерциялық шарттар бойынша тиімді ұсыныс жасай алады.
«Әрине, салыстырмалы түрде шағын қазақстандық өндірушілер, әсіресе азық-түлік саласында, олармен әрдайым тең дәрежеде бәсекелесе алмайды. Сондықтан мемлекет бұл жағдайға белсендірек араласып, сауда желілерінде отандық өнімдердің болуын реттеуі қажет. Мысалы, қазақстандық тауарлардың белгілі бір үлесін қамтамасыз етуге болады», — деді Сұлтан Әкімбеков.
Қазақстанда отандық өнімді қолдауға бағытталған тетіктер бар.
Атап айтқанда, ішкі сауда саласында мемлекеттік қолдаудың жекелеген түрлерін алушыларға қазақстандық өнімдердің үлесіне қатысты қарсы міндеттемелер қарастырылған. Алайда мұндай талаптардың болуы шағын кәсіпорындардың барлық сауда желісіне бірдей қол жеткізе алатынын білдірмейді.
Әкімбековтің пікірінше, Қазақстан ЕАЭО шеңберіндегі салалық келіссөздер мен шешім қабылдау процестеріне белсендірек қатысуы қажет.
Өйткені мемлекет басшылары деңгейіндегі келісімдермен мәселе толық шешілмейді. Көптеген шешімдер салалық ведомстволар мен әкімшілік құрылымдар деңгейінде қабылданады.
Бұл жұмысқа кәсіпкерлер мен салалық бірлестіктер де тікелей қатысуы тиіс.
Импорттың өсуі қазақстандық зауыттарға қандай қауіп төндіреді?
ЕАЭО тауарлардың еркін қозғалысын қамтамасыз ететін ортақ нарық ретінде құрылған. Алайда сауда ережелерінің бірдей болуы кәсіпорындардың бастапқы мүмкіндіктері де тең деген сөз емес.
Қазақстандық өндірушілер өндіріс көлемін әлдеқашан ұлғайтып үлгерген, тұрақты шығындарын көп мөлшердегі өнімге бөле алатын компаниялармен бәсекелесуге мәжбүр.
Шағын зауыттар үшін бұл бизнесті кеңейтуді қиындатады.
Тұрақты өткізу нарығы болмаса, кәсіпорын өндірістік жабдықтардың жүктемесін, шикізат сатып алуды және жаңа қуаттарға салынатын инвестицияны жоспарлауда қиындықтарға тап болады.
Мұның салдары жекелеген компаниялармен шектелмейді.
Отандық тамақ өнеркәсібінің дамуы жұмыс орындарына, салық түсімдеріне, ауыл шаруашылығы шикізатын өңдеуге және өңірлердегі экономикалық белсенділікке тікелей байланысты.
Сарапшылар Қазақстан нарығын Ресей немесе Беларусь тауарларына жабуды ұсынып отырған жоқ. Олар отандық өндірушілерді жүйелі қолдап, ЕАЭО шеңберіндегі қолданыстағы тетіктер арқылы Қазақстан мүддесін тиімдірек қорғау қажет деп санайды.
ЕАЭО-дан келетін импорт Қазақстан экспортынан жылдамырақ өсіп жатыр
Мәселенің ауқымын жалпы сауда статистикасы да көрсетеді.
Қазақстан Ұлттық статистика бюросының дерегіне сәйкес, 2026 жылдың қаңтар–тамыз айларында ЕАЭО елдерінен келетін импорт 11,2%-ға өсіп, 14,35 млрд долларға жеткен.
Ал Қазақстанның одақ елдеріне экспорты осы кезеңде 6,64 млрд долларды құрап, 0,2%-ға төмендеген.
Бұл көрсеткіштер тек азық-түлікті емес, барлық тауар түрін қамтиды. Дегенмен олар Қазақстан үшін отандық өндірістің бәсекеге қабілеттілігін арттыру қаншалықты өзекті екенін аңғартады.
Сарапшылар бірнеше бағытқа назар аударуды ұсынады: отандық кәсіпорындардың сауда желілеріне қолжетімділігін кеңейту, шикізат базасын дамыту, қаржыландыруды жеңілдету және салалық бірлестіктердің ЕАЭО жұмысына қатысуын күшейту.
Мемлекет, өндірушілер мен сауда желілері арасындағы ынтымақтастық мәселесі де бұрын көтерілген. Бұған дейін Қазақстанда ішкі нарықты дамыту үшін осы тараптардың өзара іс-қимылын күшейту жолдары талқыланғаны туралы жазған едік.
Ендігі мәселе — қолданыстағы қолдау шараларының нақты нәтижесі. Қазақстандық кәсіпорындарға өндірісті ұлғайту тиімді болуы, ал сауда желілеріне отандық тауарларды көбірек сатып алуға мүмкіндік жасалуы керек.
