Тексерілген оқушылардың 11%-ынан дислексия белгілері анықталды. Қазақстандағы Dyslexia Lab жобасының мамандары 3 мыңнан астам баланы зерттеп, оқу дағдысын меңгеруде қиындықтары бар оқушыларға дер кезінде көмек көрсету мәселесін көтерді. Бұл туралы жоба жетекшісі Анар Алиакбарова Ait Media-ның Aralas подкастында айтып берді, передает DKNews.kz.
Зерттеу BINOM желісіндегі алты мектеп пен шағын жинақты ауыл мектептерінде жүргізілген. Мамандардың мәліметінше, тексерілген балалардың 11%-ында дислексия белгілері байқалған. Бұл Қазақстандағы барлық оқушының 11%-ында дислексия бар деген сөз емес: көрсеткіш тек жоба аясында тексерілген балаларға қатысты.
Суретті түсірген: Анар Әлиакбарованың мұрағатынан
Мәселенің ең күрделі тұсы – дислексиясы бар балалардың оқу қиындықтары ұзақ уақыт бойы байқалмай қалуы мүмкін. Кейде мұндай оқушыларды жалқау, ынтасыз немесе қабілетсіз деп қабылдайды. Ал шын мәнінде олардың оқу дағдысын меңгеруіне қосымша қолдау қажет болуы мүмкін.
Дислексия дегеніміз не және ол неге пайда болады?
Дислексия – адамның жазылған сөздерді дәл әрі жылдам тануына, әріптер мен дыбыстар арасындағы байланысты меңгеруіне және оқу дағдысын қалыптастыруына әсер ететін нейродамулық ерекшелік.
Бұл баланың ақыл-ой қабілетінің төмендігін білдірмейді. Дислексиясы бар адамның интеллект деңгейі құрдастарымен бірдей немесе жоғары болуы мүмкін.
Дислексияның пайда болуы мидың тілдік ақпаратты, әсіресе сөздердің дыбыстық құрылымын өңдеу ерекшеліктерімен байланысты. Оның қалыптасуына генетикалық және нейробиологиялық факторлар ықпал етуі мүмкін.
Бұл ерекшелік дұрыс тәрбие бермеуден, баланың жалқаулығынан немесе жеткілікті кітап оқымауынан пайда болады деген түсінік ғылыми тұрғыдан негізсіз.
Дислексия әр балада әртүрлі байқалады. Бір оқушы әріптерді тануда қиналса, екіншісі сөздерді баяу оқуы немесе таныс сөздерді қайта-қайта қате тануы мүмкін.
«IQ көрсеткіші өте жоғары болуы мүмкін»
Dyslexia Lab жетекшісі Анар Алиакбарова дислексия туралы кең тараған қате түсініктердің бірі – оны зияткерлік қабілетпен байланыстыру екенін айтты.
«Мұндай диагнозы бар балалардың IQ көрсеткіші өте жоғары болуы мүмкін, интеллект деңгейі құрдастарымен бірдей болады. Олар қоғаммен белсенді араласып, әлеуметтік өмірге еркін қатыса алады. Бірақ оқуға келгенде қиналады. Оқуға қатысты тапсырмалар кезінде қатты күйзеліске түсіп, мазасыздануы мүмкін», - деп түсіндірді Анар Алиакбарова.
Мұндай бала математикаға, өнерге, техникаға немесе басқа салаға қызығушылық танытып, жақсы нәтиже көрсетуі мүмкін. Бірақ мәтінді оқу қажет болған кезде оның қабілетін толық көрсетуіне кедергі туындайды.
Мысалы, оқушы сұрақтың жауабын ауызша дұрыс түсіндіргенімен, сол тапсырманы жазбаша орындауға көбірек уақыт жұмсауы мүмкін.
Осы айырмашылықты түсінбеу баланың білімін бағалауға да әсер етеді. Сондықтан педагогтер үшін оқушының нақты нені білетінін және қандай дағдыда қиналатынын ажырата білу маңызды.
Тоғызыншы сынып оқушылары әріптерді тани алмаған
Подкастта Анар Алиакбарова ауыл мектебінде анықталған ерекше жағдай туралы баяндады.
Dyslexia Lab мамандары тексерген екі жасөспірім тоғызыншы сыныпта оқыған. Олардың жасы 15–16-да болған.
Тексеру барысында балалардың әліпбидегі көптеген әріпті сенімді түрде тани алмайтыны анықталған.
Бұл – мектеп бағдарламасының едәуір бөлігін меңгеріп үлгеруі тиіс жаста байқалған күрделі оқу қиындығы.
Мұғалімдер жасөспірімдерге көмектесуге тырысып, оқу бағдарламасын бейімдеген және практикалық сабақтарға көбірек уақыт бөлген. Алайда олардың оқу дағдысындағы қиындықтардың нақты себептері ұзақ уақыт бойы анықталмаған.
Кейін Dyslexia Lab мамандары педагогтермен бірлесіп жұмыс істеп, балаларға қажетті қолдау көрсетуді қолға алған.
Бұл оқиға оқу қиындықтарын ерте анықтаудың маңызын көрсетеді. Өйткені оқушы жоғары сыныпқа өткен сайын мәтінмен жұмыс істеу көлемі артады, ал оқу дағдысындағы қиындықтар басқа пәндерді меңгеруге де әсер етуі мүмкін.
3 мыңнан астам бала тексерілді: 11% нені білдіреді?
Dyslexia Lab мамандары BINOM желісіндегі алты мектеп пен шағын жинақты ауыл мектептерінде 3 мыңнан астам оқушыны тексерген.
Жоба нәтижесі бойынша қатысушылардың 11%-ынан дислексия белгілері анықталған.
Бұл деректі дұрыс түсіндіру маңызды. Зерттеу барысында белгілердің анықталуы барлық балаға клиникалық диагноз қойылғанын білдірмейді.
Сонымен қатар зерттеуге қатысқан мектептер Қазақстандағы барлық білім беру ұйымдарының толық статистикалық үлгісі ретінде ұсынылмаған.
Сондықтан 11% көрсеткішін елдегі дислексияның ресми таралу деңгейі ретінде қолдануға болмайды.
Дегенмен жоба нәтижелері оқу дағдыларын бағалау мен балаларды ерте қолдау мәселесінің өзектілігін көрсетеді.
Дислексияның алғашқы белгілері қай жаста байқалады?
Анар Алиакбарованың айтуынша, дислексияның алғашқы белгілерін 5–7 жас аралығында байқауға болады.
Бұл кезеңде балалар әріптерді үйреніп, дыбыстарды ажыратып, буындап оқуды меңгере бастайды.
Ата-аналар мен мұғалімдер назар аударуы мүмкін белгілер:
- Әріптерді есте сақтаудың тұрақты қиындауы.
- Әріп пен оған сәйкес дыбысты байланыстыруда қиналу.
- Сөз ішіндегі дыбыстарды ажыратуда қиындық көру.
- Ұйқас сөздерді танудың қиындауы.
- Дыбыстарды біріктіріп, буын немесе сөз құрауда қиналу.
- Оқу кезінде жиі қателесу немесе өте баяу оқу.
- Оқу тапсырмаларынан қашқақтау немесе қатты мазасыздану.
Алайда бұл белгілердің біреуі немесе бірнешеуі байқалса, балада міндетті түрде дислексия бар деген қорытынды жасауға болмайды.
Оқу қиындықтары басқа себептермен де байланысты болуы мүмкін. Мысалы, оқытудағы үзілістер, тілдік орта, көру немесе есту мәселелері және басқа даму ерекшеліктері де ескерілуі қажет.
Егер қиындықтар тұрақты қайталанса, баланың оқу дағдысын мамандардың кешенді бағалауы маңызды.
Неліктен дислексия жылдар бойы анықталмай қалуы мүмкін?
Мектепте оқу үлгерімінің төмендеуін кейде баланың сабаққа жеткілікті дайындалмауымен немесе ынтасының аздығымен түсіндіреді.
Мұндай жағдайда балаға көбірек жаттығу орындау, мәтінді қайта-қайта оқу немесе қосымша тапсырмалар беру ұсынылуы мүмкін.
Бірақ қиындықтың себебі оқу дағдысының қалыптасу ерекшелігіне байланысты болса, тапсырмалардың санын көбейту жеткіліксіз болуы ықтимал.
Оқушыға дыбыстарды ажырату, әріп пен дыбыс байланысын меңгеру және сөздерді біртіндеп оқуды үйрететін арнайы тәсілдер қажет болуы мүмкін.
Дислексия дер кезінде байқалмаған жағдайда бала өз мүмкіндігін төмен бағалай бастауы ықтимал. Ол сыныпта дауыстап оқудан қашқақтап, қателесуден қорқуы немесе оқу тапсырмаларына байланысты мазасыздануы мүмкін.
Сондықтан мұғалім мен ата-ананың міндеті – баланы кінәлау емес, қиындықтың себебін анықтауға көмектесу.
Қазақ және орыс тілдеріне бейімделген әдістеме әзірленді
Dyslexia Lab командасы Қазақстандағы тілдік ерекшеліктерді ескеретін қолдау жүйесін дамытуға кіріскен.
Жоба мамандары қазақстандық лингвистермен бірлесіп, қазақ және орыс тілдеріне бейімделген әдістеме әзірлеген.
Бұл маңызды, өйткені әр тілдің дыбыстық құрылымы, емлесі және әріп пен дыбыс арасындағы байланысы бірдей емес.
Мысалы, бір тілге арналған оқу жаттығуларын екінші тілге еш өзгеріссіз қолдану әрдайым тиімді бола бермейді.
Сондықтан әдістемені баланың оқитын тіліне бейімдеу оқу дағдысын дамытудағы маңызды талаптардың бірі.
Жоба аясында балаларды тексеруге арналған құралдар мен мамандарды даярлау бағдарламасы да жасалған.
42 сағаттық курс және 85% тиімділік: бұл қандай нәтиже?
Dyslexia Lab жобасы балалардың оқу дағдыларын дамытуға арналған пилоттық курсты сынақтан өткізген.
Бағдарлама екі айға созылып, жалпы ұзақтығы 42 сағатты құраған.
Анар Алиакбарованың айтуынша, бастапқы бағалау барысында модельдің тиімділігі 85% болған.
Алайда бұл көрсеткішке қатысты маңызды шектеу бар.
Подкастта тиімділіктің қандай өлшемдер бойынша есептелгені, қанша баланың нәтижесі бағаланғаны, оқу дағдыларының нақты қаншалықты жақсарғаны және салыстыру тобы болған-болмағаны нақтыланбаған.
Сондықтан 85% көрсеткішін дислексияны толық жою деңгейі немесе әдістеменің барлық балаға бірдей әсер ететінінің ғылыми дәлелі ретінде түсіндіруге болмайды.
Бұл – жоба жетекшісі хабарлаған бастапқы бағалау нәтижесі. Әдістеменің тиімділігін кеңінен бағалау үшін қосымша зерттеу деректері қажет.
Дислексиясы бар балаға мектепте қалай көмектесуге болады?
Оқу дағдысында тұрақты қиындықтары бар балаларға қолдау көрсету жеке қажеттіліктеріне қарай ұйымдастырылуы тиіс.
Ең алдымен оқушының қай кезеңде қиналатынын анықтау маңызды: әріптерді тануда ма, дыбыстарды біріктіруде ме, сөздерді оқуда ма, әлде мәтінді түсінуде ме?
Мектеп жағдайында қолдануға болатын қолдау тәсілдері:
- Баланың оқу дағдыларын мамандардың бағалауы.
- Әріп пен дыбыс байланысын жүйелі және кезең-кезеңімен үйрету.
- Оқу тапсырмаларын баланың қажеттілігіне бейімдеу.
- Қажет болған жағдайда тапсырмаларды орындауға қосымша уақыт беру.
- Оқушының білімін бағалауда ауызша жауап беру мүмкіндігін қарастыру.
- Мұғалім, ата-ана және тиісті мамандар арасындағы тұрақты байланысты қамтамасыз ету.
Мұндай тәсілдер баланың оқу бағдарламасын меңгеруіне көмектесуі мүмкін. Алайда нақты қолдау жоспары кәсіби бағалау нәтижесіне сәйкес жасалуы қажет.
Ең бастысы – оқу тапсырмаларын жеңілдету арқылы баланың әлеуетін шектеу емес, оған білімін көрсетуге және оқу дағдысын дамытуға мүмкіндік беру.
Ата-аналар қандай қателіктерден аулақ болуы керек?
Анар Алиакбарова ата-аналардың дислексия туралы түсінігі балаларға қолдау көрсетуде маңызды рөл атқаратынын атап өтті.
Оның айтуынша, кейбір отбасылар оқу қиындықтарын баланың жеткілікті күш салмауымен байланыстырады. Соның салдарынан мамандардың көмегіне жүгіну кейінге қалдырылуы мүмкін.
Баланы басқа оқушылармен салыстыру, оқудағы қателері үшін жазалау немесе көпшіліктің алдында ұялту оның оқуына байланысты күйзелісін күшейтуі ықтимал.
Маман ата-аналарға мынадай кеңес берді.
«Баланың қиналған тұстары үшін оған ешқашан қысым жасамаңыз. Оның орнына мықты жақтарын дамытыңыз», - деп кеңес берді Анар Алиакбарова.
Баланың жетістіктерін тек оқу жылдамдығымен немесе жазбаша тапсырмалардың нәтижесімен бағаламау маңызды.
Оның қызығушылықтарын, шығармашылық қабілетін және басқа пәндердегі жетістіктерін қолдау өзіне деген сенімділігін сақтауға көмектеседі.
Ауыл мектептеріндегі балаларға қолдау қалай жеткізіледі?
Dyslexia Lab алдағы уақытта өңірлердегі жұмысын кеңейтуді жоспарлап отыр.
Жоба командасы әсіресе ауыл мектептеріне басымдық бермек.
Бұл бағытта мамандарды оқыту, онлайн кеңес беру және өңірлерге барып практикалық жұмыс жүргізу қарастырылған.
Ауылдық жерлерде мұндай қолдау маңызды болуы мүмкін. Өйткені барлық елді мекенде оқу қиындықтарын арнайы бағалайтын мамандарға бірдей қолжетімділік бола бермейді.
Жоба ұсынған тәсілдердің бірі – жергілікті педагогтердің кәсіби құзыретін арттыру арқылы балаларға көмек көрсетуді мектептің өзінде ұйымдастыру.
Дегенмен бағдарламаның қанша өңірді қамтитыны, нақты мерзімдері және қатысатын мектептер саны әзірге көрсетілмеген.
Қазақстанда инклюзивті білім беру жүйесі қалай дамып жатыр?
Дислексиясы бар балаларды қолдау мәселесі елдегі инклюзивті білім беру жүйесінің дамуымен де байланысты.
Мектептерде әртүрлі оқу қажеттіліктері бар балаларға жеке қолдау көрсету, педагогтердің біліктілігін арттыру және психологиялық-педагогикалық сүйемелдеуді жетілдіру жұмыстары жүргізіліп келеді.
Алайда инклюзивті орта қалыптастыру тек арнайы кабинеттер ашумен шектелмейді.
Оқу материалдарының қолжетімді болуы, мұғалімдердің балалардың жеке ерекшеліктерін түсінуі және ата-аналармен тұрақты жұмыс жүргізуі де маңызды.
Дислексиясы бар бала үшін ең үлкен өзгеріс кейде жаңа құрылғы немесе арнайы кабинет емес, оның қиындықтарын дұрыс түсінетін мұғалімнің қолдауы болуы мүмкін.
Бала оқудан қиналса, ата-ана неден бастауы керек?
Егер бала әріптерді ұзақ уақыт есте сақтай алмаса, сөздерді оқуда үнемі қиналса немесе оқу тапсырмаларынан қатты мазасызданса, алдымен мұғаліммен сөйлескен жөн.
Баланың нақты қандай тапсырмаларды орындай алатынын және қай жерде қиындық туындайтынын анықтау қажет.
Одан кейін мектептің психологиялық-педагогикалық қолдау қызметіне немесе оқу дағдыларын бағалауға құзыретті мамандарға жүгінуге болады.
Қажет болған жағдайда баланың көруі мен естуін және оқуына әсер етуі мүмкін басқа факторларды да тексеру маңызды.
Маманның бағалауынан кейін баланың қажеттілігіне сәйкес жеке қолдау жоспарын жасауға болады.
Дислексияны анықтау – баланың мүмкіндігін шектеу үшін емес, оған қандай оқыту тәсілдері тиімді екенін түсіну үшін қажет.
Дислексия баланың болашағын анықтамайды
Анар Алиакбарова көтерген негізгі мәселе – оқу қиындықтары бар балалардың әлеуетін дер кезінде танып, оларды қолдаусыз қалдырмау.
Дислексия адамның интеллект деңгейін немесе болашақта қандай жетістікке жететінін алдын ала анықтамайды.
Оқу дағдысын меңгеру үшін кей балаларға көбірек уақыт, жүйелі жаттығулар және арнайы педагогикалық тәсілдер қажет болуы мүмкін.
Ал ата-аналар мен мұғалімдердің қолдауы баланың өзіне деген сенімділігін сақтап, білім алуға қызығушылығын арттыруға көмектеседі.
Dyslexia Lab жүргізген зерттеу Қазақстанда оқу қиындықтарын ерте анықтау мен мамандарды даярлау мәселесіне назар аудару қажеттігін көрсетіп отыр. Бірақ жобаның 11% және 85% көрсеткіштерін жалпыұлттық статистика немесе толық дәлелденген емдеу нәтижесі ретінде қабылдауға болмайды.
Бұған дейін біз Қазақстанда инклюзивті білім беру жүйесін күшейту және ерекше білім беру қажеттіліктері бар балаларды қолдау инфрақұрылымын кеңейту жұмыстары туралы жазған едік. Дислексия мәселесі осы бағыттағы қолдаудың әр баланың нақты оқу қажеттілігін ескеруі қаншалықты маңызды екенін көрсетеді.
