Қазақстан ауқымды бюджет шығындарына дайындалып жатыр. 2029 жылдың соңына дейін Ұлттық қордан инфрақұрылымды жаңғыртуға шамамен 6,5 трлн теңге бағыттау жоспарланған. Ендігі міндет – бұл қаражатты игерумен шектелмей, оның тиімсіз жұмсалуына жол бермеу, деп хабарлайды DKNews.kz.
Мемлекет бюджет қаражатын қалай бақылайды, жасанды интеллект салық тәуекелдерін анықтауға қалай көмектеседі және кәсіпкерлер үшін қандай қызметтер жеңілдейді? Осы мәселелер жөнінде Қазақстан Республикасы қаржы вице-министрі Әсет Тұрысов айтып берді. Ол 2026 жылғы 28 қазандағы Президент Жолдауында белгіленген міндеттер аясында қандай цифрлық жүйелер жұмыс істеп тұрғанын және алдағы уақытта не өзгеретінін түсіндірді.
Инфрақұрылымға 6,5 трлн теңге: әр шығынның негізі болуы тиіс
Жоспарланған 6,5 трлн теңгенің 1,5 трлн теңгесін 2026 жыл мен 2027 жылдың алғашқы екі айындағы әлеуметтік жобаларға қарастыру қажет.
Мұндай көлемдегі қаржыландыру бюджет жоспарлауға, мемлекеттік сатып алуға және қаражаттың мақсатты жұмсалуын бақылауға қойылатын талаптарды күшейтеді.
Әсет Тұрысовтың айтуынша, Қаржы министрлігі салық жүйелеріндегі, мемлекеттік сатып алудағы, мемлекеттік мүлік пен бюджет шығыстарындағы деректерді біртіндеп өзара байланыстырып жатыр.
Бұл мемлекеттік органдарға қаржы бөлу туралы шешім қабылдағанда шығынның қаншалықты негізді екенін алдын ала бағалауға мүмкіндік береді.
«Практикалық міндет – бюджет өтінімін қалыптастырудан бастап төлем жүргізу мен кейінгі бақылауға дейін деректерді жүйелі түрде пайдалану. Ол үшін жүйелер бір-бірімен үйлесімді, ал ақпарат өзара салыстыруға жарамды болуы қажет», – деп түсіндірді Әсет Тұрысов.
Президент қазынашылық жүйесін цифрландыруды аяқтауды да тапсырды.
Жоспар бойынша жасанды интеллект негізсіз әрі тиімсіз шығындарды алдын ала анықтауға көмектесуі тиіс. Ал мемлекеттік органдар бөлінген қаржының нақты қайда жұмсалғанын дәлірек қадағалай алады.
Жылына 200 млрд теңгеге дейін үнемдеу: министрлік қандай мүмкіндік көріп отыр?
Бюджет қаражатын тиімді пайдаланудың бір жолы мемлекеттік сатып алуды жоспарлау кезеңінде іске асырылып жатыр.
Бұл бағытта Тауарлардың ұлттық каталогы мен Бағалар дерекқоры қолданылады.
2026 жылғы қазан айындағы мәлімет бойынша, Ұлттық каталогта шамамен 33,5 миллион тауар позициясы бар. Жүйе мемлекеттік сатып алу, мемлекеттік жоспарлау, кедендік декларациялау және электрондық шот-фактуралар жүйелерімен біріктірілген.
Ал Бағалар дерекқоры маркетплейстерден, фискалдық чектерден және электрондық шот-фактуралардан ақпарат жинайды.
Осының арқасында тауарлардың әр өңірдегі бағасын салыстырып, белгілі бір санат бойынша медианалық құнын есептеуге болады.
2025 жылғы 6 маусымнан бастап бұл жүйе бюджетті жоспарлау кезінде коммерциялық ұсыныстарға балама ретінде пайдаланылып келеді.
2024 жылғы деректерді талдау нәтижесіне сәйкес, жыл сайын 200 млрд теңгеге дейін үнемдеуге мүмкіндік бар.
Алайда бұл нақты үнемделген қаржы емес, есептелген болжамды әлеует.
Мемлекеттік тапсырыс берушілер үшін мұндай тәсіл сатып алынатын тауардың бағасын нарықтағы кеңірек деректер негізінде анықтауға көмектеседі. Ал жеткізушілер бір тауарды әртүрлі мемлекеттік жүйеде бірыңғай сипаттамамен рәсімдей алады.
433 млрд теңгенің мүлкі берілді: мемлекет неге қайта сатып алуы керек?
Бюджет шығынын қысқартудың тағы бір жолы – мемлекеттік мекемелердің қолында бар мүлікті қайта пайдалану.
Осы мақсатта Digital Qazyna порталы жұмыс істейді.
Мемлекеттік ұйымдар портал арқылы басқа мекемелердегі қажетті мүлікті тауып, оны электронды түрде өз балансына өткізе алады.
2026 жылғы қазан айындағы дерекке сәйкес, жүйе іске қосылғаннан бері 4 028 беру операциясы жүргізілген. Соның нәтижесінде жалпы құны 433 млрд теңгеден асатын 56 мыңнан астам мүлік нысаны бір ұйымнан екіншісіне берілген.
Порталды 19 мыңнан астам мемлекеттік ұйым пайдалана алады.
«Бұл сома берілген мүліктің құнын көрсетеді. Механизмнің практикалық тиімділігі – ұйымдардың қажеттілігін мемлекетте бұрыннан бар активтер есебінен қамтамасыз ету мүмкіндігі», – деді вице-министр.
Демек, 433 млрд теңге бюджетте толық сақталып қалды деген сөз емес.
Алайда қолда бар мүлікті қайта бөлу арқылы кейбір мекемелердің жаңа жабдық немесе басқа да актив сатып алуына қажеттілік болмайды.
322 млрд теңге салық есептелді: Smart Data Finance нені анықтады?
Қаржы министрлігі салықтық бақылауды да деректерді талдау негізінде күшейтіп жатыр.
Smart Data Finance платформасы 80 дереккөзден ақпарат жинайды. Жүйе мәліметтерді өзара салыстырып, ықтимал заңбұзушылықтар мен салық тәуекелдерін анықтайды.
Әсет Тұрысовтың мәліметінше, осы деректерді пайдалану арқылы жүргізілген камералдық бақылау нәтижесінде 322 млрд теңге салық есептелген.
Бұл – есептелген салық сомасы. Қаражаттың түгел бюджетке түскені туралы мәлімет берілген жоқ.
Жасанды интеллект салық тексерулері басталғанға дейін тәуекелдерді талдау үшін де қолданылады.
Камералдық бақылаудан бөлек, қосымша 672 тәуекел қалыптастырылған.
Ендігі өзгеріс кәсіпкерлердің өздеріне қатысты болмақ.
Министрлік анықталған тәуекелдердің бір бөлігін eGov Business пен Кәсіпкердің бірыңғай жеке кабинетінде көрсетуді жоспарлап отыр.
«Сонда бизнес ықтимал сұрақтарды алдын ала көріп, олардың туындау себептерін түсініп, тексеру шаралары басталғанға дейін заңбұзушылықтарды жоя алады», – деп түсіндірді Тұрысов.
Бұл тәсіл іске асса, кәсіпкерлер мемлекеттік органдар тексеруге кіріспей тұрып, жүйе анықтаған сәйкессіздіктерді түзетуге мүмкіндік алады.
Дегенмен жаңа механизмнің нақты тәртібі мен қолданылу шарттары әзірге нақтыланбаған.
2027 жылдан бастап салықтық тексерулерге мораторий енгізіле ме?
Цифрлық бақылау күшейіп жатқан тұста шағын кәсіпкерлікке қатысты дәстүрлі тексерулерді уақытша шектеу мәселесі де қарастырылуда.
28 қазандағы Жолдауда Мемлекет басшысы 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап микро және шағын бизнеске жүргізілетін тексерулерге үш жылдық мораторий енгізудің орындылығын талқылауды ұсынды.
Әзірге бұл жөнінде түпкілікті шешім қабылданған жоқ. Мәселені Үкімет пен Құрылтай қарастыруы тиіс.
Сонымен қатар Үкіметке жаңа Салық кодексінің жекелеген нормаларына кәсіпкерлердің ұсыныстарын ескере отырып, нақты түзетулер әзірлеу тапсырылды.
Өзгерістер заңнамадағы қайшылықтар мен түсініксіз тұстарды жоюға, бизнеске түсетін артық әкімшілік жүктемені азайтуға бағытталмақ.
Бұдан бөлек, ірі байлық иелеріне жоғары салық мөлшерлемесін қолдану мәселесі зерделенеді.
Президент заңды жолмен алынған активтердің қорғалуын қамтамасыз ету қажеттігін де атап өтті.
7,9 млн есеп қабылданды: салық декларациялары автоматты толтырылады
Қазақстанда жеті бұрынғы жүйенің функцияларын біріктірген Салықтық әкімшілендірудің интеграцияланған жүйесі – ИСНА жұмыс істеп тұр.
2026 жылдың басынан қазан айына дейін жүйе арқылы 7,9 млн салық есебі қабылданған.
Мемлекеттік органдармен және екінші деңгейлі банктермен 75 интеграция жүзеге асырылған.
Жеке тұлғаларға арналған 250 және 270-нысандағы декларацияларды алдын ала толтыру енгізілді. Осындай мүмкіндік қосылған құн салығы бойынша 300-нысандағы декларацияға да қолданылады.
Салық төлеушінің жеке кабинетінде ҚҚС бойынша айналымды есептеу автоматтандырылған.
Кәсіпкерлер үшін Қаржы министрлігінің түрлі сервистерін бір жерге жинақтайтын Бірыңғай жеке кабинет те дамытылып жатыр. Онда хабарламалар, техникалық қолдау және мемлекеттік қолдау шаралары туралы ақпарат қолжетімді болады.
Кеден саласында KEDEN жүйесі арқылы құжаттарды бір рет тапсыру қағидаты іске асырылған.
Құжаттар жүктелген соң тауар түріне қарай тиісті бақылаушы қызметтерге автоматты түрде жолданады.
2026 жылғы сәуірде тауарларға декларация беру функциясы енгізілді. Қазан айына дейін жаңа жүйеде 487,5 мың декларация рәсімделген.
Ал экспресс-жүктерді декларациялау толық электронды форматқа көшірілген.
SMART AUDIT QAZAQSTAN: қаржылық заңбұзушылықты шығынға дейін анықтамақ
Қаржы министрлігі мемлекеттік аудитті де цифрлық форматқа көшіруді жоспарлап отыр.
Осы мақсатта SMART AUDIT QAZAQSTAN аналитикалық платформасы құрылуда.
Жүйе мемлекеттік аудитке қажетті деректерді біріктіріп, ықтимал қаржылық заңбұзушылықтарды автоматты түрде анықтауға тиіс.
2026 жылдың соңына дейін платформаның негізгі бөлігін әзірлеп, тәуекелдерді басқару жүйесін іске қосу жоспарланған.
2027 жылы оған аудиторлық және бағалау компанияларын, ал 2028 жылға қарай құқық қорғау органдарын қосу көзделіп отыр.
Бюджеттен төленетін еңбекақыға онлайн-мониторинг жүргізу жұмысы да кеңейген.
Әсет Тұрысовтың айтуынша, 2026 жылы мұндай бақылаудың қамту ауқымы 140%-ға ұлғайған.
Енді онлайн-мониторинг мемлекеттік қолдау шараларына да енгізілуде.
Бұған дейін біз Қазақстандағы бюджет қаражатын онлайн бақылау жүйесі туралы да жазған едік. Мемлекеттік аудитті цифрландырудың негізгі мақсаты – қаржылық тәуекелдерді шығын туындамай тұрып анықтау.
Министрліктің қазіргі жоспары бұл тәсілді бюджет өтінімін жасаудан бастап төлем жүргізу мен аудитке дейінгі барлық кезеңде қолдануды көздейді.
«Цифрлық экожүйенің ортақ міндеті – мемлекеттік қаржыны басқарудың барлық кезеңіндегі деректер мен шешімдерді өзара байланыстыру. Баға туралы ақпарат бюджет өтінімдерін негіздеуге, мүлік жөніндегі мәліметтер нақты қажеттіліктерді анықтауға, ал айқындалған тәуекелдер заңбұзушылықтардың алдын алуға көмектесуі тиіс», – деді Әсет Тұрысов.
Ал бұл жүйелердің тиімділігі алдағы ірі инфрақұрылымдық жобаларды іске асыру барысында айқынырақ көрінеді.
Тек 2026 жыл мен 2027 жылдың алғашқы екі айындағы әлеуметтік жобаларға 1,5 трлн теңге қарастыру көзделген. Осы қаражаттың қаншалықты негізді әрі тиімді жұмсалатыны Қаржы министрлігі жүргізіп жатқан цифрлық реформаның нақты нәтижесін көрсететін көрсеткіштердің бірі болмақ.
