Бюджет шығыстары цифрлық бақылауға алынады. Қазақстанда жасанды интеллект мемлекеттік сатып алудағы негізсіз жоғары бағаларды анықтауға көмектеспек. Соның нәтижесінде жыл сайын 200 млрд теңгеге дейін қаржы үнемдеу мүмкіндігі қарастырылып отыр. Сонымен қатар мемлекет салық, кеден және бюджет жүйелерін біріктіріп, қаржы қозғалысын бақылауды күшейтуді және бизнеске түсетін әкімшілік жүктемені азайтуды жоспарлап отыр, деп хабарлайды DKNews.kz.
Бұл өзгерістер туралы Қазақстан Республикасы қаржы вице-министрі Әсет Тұрысов айтып берді. Жұмыстар Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың 2026 жылғы 28 қазандағы Жолдауында белгіленген міндеттерді орындауға бағытталған.
Мемлекеттік сатып алудан жыл сайын 200 млрд теңге қалай үнемделмек?
Мемлекеттік сатып алудағы өзекті мәселелердің бірі – тауар бағасының қаншалықты негізді екенін анықтау. Бірдей өнім әр өңірде әртүрлі бағамен сатып алынуы мүмкін. Ал мыңдаған тауардың құнын қолмен салыстырып, тексеру оңай емес.
Қаржы министрлігі бұл мәселені Ұлттық тауарлар каталогы мен Бағалар дерекқоры арқылы шешуді көздеп отыр.
Жүйе маркетплейстерден, фискалдық чектерден және электрондық шот-фактуралардан алынған мәліметтерді салыстырады. Соның арқасында белгілі бір тауардың өңірлердегі бағасын талдап, құны қосымша тексеруді қажет ететін сатып алуларды анықтауға болады.
Болжам бойынша, жыл сайын 200 млрд теңгеге дейін үнемдеуге мүмкіндік бар. Бұл есеп 2024 жылғы деректер негізінде жасалған.
Алайда аталған сома бюджетке нақты қайтарылған немесе үнемделген ақша емес. Түпкі нәтиже баға туралы деректердің мемлекеттік сатып алуды жоспарлау мен өткізу кезінде қаншалықты тиімді қолданылатынына байланысты.
Мұндай бақылаудың маңызы алдағы ірі мемлекеттік инвестициялар аясында арта түседі.
2029 жылдың соңына дейін Қазақстанда инфрақұрылымды жаңғыртуға Ұлттық қордан шамамен 6,5 трлн теңге бағыттау жоспарланып отыр.
Осындай ауқымды қаржыландыру жағдайында сатып алу бағасындағы тіпті шағын айырмашылықтардың өзі бюджет шығысына елеулі әсер етуі мүмкін.
Жасанды интеллект бюджет қаржысының негізсіз жұмсалуын анықтамақ
Қаржы министрлігі бюджет қаражатының қозғалысын барлық кезеңде бақылауға мүмкіндік беретін жүйе қалыптастырып жатыр.
Яғни бюджет өтінімі берілген сәттен бастап төлем жасалып, кейін оның заңдылығы мен негізділігі тексерілгенге дейінгі ақпарат өзара байланыстырылмақ.
Ол үшін қазынашылықты цифрландыруды аяқтап, бюджет ағындарын басқарудың бірыңғай әдістемесін қалыптастыру қажет.
Жасанды интеллект негізсіз шығындардың алдын алуға көмектесуі тиіс. Жүйе бюджет қаражаты жұмсалмай тұрып, ықтимал тәуекелдерді анықтауға бағытталады.
Сонымен қатар бюджеттік төлемдерге онлайн мониторинг жүргізу тетіктері дамытылып жатыр.
Тағы бір маңызды жоба – SMART AUDIT QAZAQSTAN платформасы.
2026 жылдың соңына дейін оның негізгі технологиялық бөлігін қалыптастырып, тәуекелдерді басқару жүйесін іске қосу жоспарланған.
Мұндай тәсіл мемлекеттік органдардың шығыстарын тек ұсынылған құжаттар арқылы емес, өзара байланысқан ақпараттық жүйелердегі мәліметтер негізінде де бағалауға мүмкіндік береді.
Мемлекеттік органдар 433 млрд теңгенің мүлкін бір-біріне берген
Бюджет шығынын қысқартудың тағы бір жолы – қолда бар мемлекеттік мүлікті тиімді пайдалану.
Digital Qazyna порталы арқылы мемлекеттік ұйымдар өздеріне қажет болмай қалған мүлікті басқа мекемелерге бере алады.
Мәселен, бір мемлекеттік орган пайдаланбай отырған жабдық екінші мекемеге қажет болса, оны жаңадан сатып алудың орнына қолданыстағы мүлікті беру мүмкіндігі қарастырылады.
2026 жылғы қазан айындағы мәлімет бойынша, мемлекеттік ұйымдар арасында жалпы құны 433 млрд теңгеден асатын 56 мыңнан астам мүлік нысаны берілген.
Бірақ бұл жерде бір айырмашылық бар.
433 млрд теңге – үнемделген қаражат емес, бір ұйымнан екіншісіне берілген мүліктің жалпы құны.
Нақты үнем тек осындай мүлік алмасу арқылы жаңа сатып алудан бас тартқан жағдайда пайда болады.
Бұл тәсіл бюджет қаражатын жұмсамас бұрын мемлекеттік сектордың өзінде қажетті ресурстардың бар-жоғын анықтауға мүмкіндік береді.
Салық жүйесі 80 дереккөзден ақпарат жинайды
Мемлекет бюджет шығыстарын бақылауды күшейтумен қатар, салықтық әкімшілендіруді де автоматтандырып жатыр.
Smart Data Finance платформасы 80 ақпарат көзінен мәлімет жинақтайды. Бұл деректер салықтық тәуекелдерді анықтау және камералдық бақылау жүргізу үшін қолданылады.
Қаржы министрлігінің мәліметінше, аталған платформаның аналитикалық деректерін пайдалану арқылы жүргізілген камералдық бақылау нәтижесінде 322 млрд теңге салық есептелген.
Дегенмен есептелген салық пен бюджетке нақты түскен қаражат бірдей көрсеткіш емес.
Кәсіпкерлер үшін мұндай жүйенің енгізілуі әртүрлі мемлекеттік ақпараттық базалардағы мәліметтердің салыстырылатынын білдіреді.
Сонымен бірге Қаржы министрлігі анықталған тәуекелдердің бір бөлігін салық төлеушілердің өздеріне көрсетуді жоспарлап отыр.
Бұл ақпарат eGov Business пен Бірыңғай жеке кабинетте қолжетімді болуы тиіс.
Соның арқасында кәсіпкерлер ықтимал сәйкессіздіктерді алдын ала байқап, оларды түзету мүмкіндігіне ие болады.
7,9 млн салық есебі қабылданды: кәсіпкерлер үшін не өзгерді?
Салықтық әкімшілендірудің интеграцияланған жүйесінде бірқатар декларацияны алдын ала толтыру мүмкіндігі енгізілген.
Бұл кәсіпкерлердің мемлекеттік ақпараттық жүйелерде бұрыннан бар мәліметтерді қайта-қайта қолмен енгізу қажеттілігін азайтады.
2026 жылғы қазан айындағы дерекке сәйкес, жыл басынан бері 7,9 млн салық есебі қабылданған.
Сондай-ақ мемлекеттік органдармен және банктермен 75 интеграция іске асырылған.
Кәсіпкердің бірыңғай жеке кабинеті Қаржы министрлігінің сервистерін, хабарламалар мен техникалық қолдауды бір жерге біріктіреді.
Негізгі мақсат – бизнес пен мемлекет арасындағы қайталанатын рәсімдерді қысқарту.
Алайда автоматтандыру деректердің дұрыстығына қойылатын талапты да күшейтеді. Әртүрлі жүйедегі ақпарат бір-біріне сәйкес келмеген жағдайда кәсіпкер мәселені дер кезінде анықтап, түзете алуы қажет.
Шағын бизнеске үш жылдық тексеру мораторийі енгізілуі мүмкін
Цифрлық өзгерістермен қатар кәсіпкерлерге қатысты әкімшілік талаптарды жеңілдету мәселесі де қарастырылып жатыр.
Президент Жолдауында салық жүйесіндегі қайшылықтарды жойып, бизнеске түсетін артық жүктемені азайту міндеті қойылды.
Үкіметке кәсіпкерлердің тәжірибеде кездесетін мәселелерін ескере отырып, заңнамаға нақты түзетулер әзірлеу тапсырылған.
Сонымен бірге 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап микро және шағын бизнеске жүргізілетін тексерулерге үш жылдық мораторий енгізудің орындылығы талқылануда.
Әзірге бұл – қабылданған шешім емес, қаралып жатқан ұсыныс.
Егер тиісті шешім қабылданса, оның нақты талаптары шағын кәсіпкерлерге түсетін бақылау жүктемесінің қалай өзгеретінін айқындайды.
Тағы бір бастама шағын және орта бизнестің мемлекеттік және квазимемлекеттік сатып алуға қатысу мүмкіндігін кеңейтуге қатысты.
Осы мақсатта өнім берушілерге қойылатын талаптарды жеңілдету ұсынылып отыр.
Бұл мемлекеттік тапсырысқа қатысуға ниетті кәсіпкерлердің мүмкіндігін арттыруы ықтимал.
Бұдан бөлек, Үкімет пен Құрылтайға ірі байлық иелері үшін жоғары салық мөлшерлемесін енгізу мәселесін зерттеп, ұсыныстар дайындау міндеті жүктелген.
Бұл бастамалар бойынша түпкілікті шешімдер әлі қабылданған жоқ.
KEDEN жүйесі кеден құжаттарын бір рет тапсыруға мүмкіндік береді
Цифрландыру сыртқы сауда саласын да қамтып отыр.
KEDEN жүйесі құжаттарды бір рет тапсырып, кейін олардың қажетті мемлекеттік қызметтерге электрондық түрде берілуін қамтамасыз етуге бағытталған.
Бұл сыртқы экономикалық қызметке қатысушылар үшін бір құжатты бірнеше мекемеге қайта ұсыну қажеттілігін азайтуы тиіс.
Алайда шекарадағы рәсімдерді жылдамдату тек электрондық жүйелерге байланысты емес.
Президент Жолдауында автомобиль өткізу пункттерін реконструкциялауды 2027 жылы аяқтау міндеті қойылған.
Электрондық ақпарат алмасу мен шекара инфрақұрылымын жаңарту қатар жүргізілген жағдайда ғана жүк рәсімдеу уақытын қысқартуға мүмкіндік туады.
Бюджеттен төлемге дейін: Қаржы министрлігі қандай жүйе құрып жатыр?
Қаржы министрлігі бюджет жоспарлауын, қазынашылық операцияларды, мемлекеттік сатып алуды, салықтық әкімшілендіруді, кеден қызметін және мемлекеттік мүлікті басқаруды біртұтас цифрлық экожүйеге біріктіруді көздеп отыр.
Өңірлер үшін бұл бюджетке қажетті қаржыны дәлірек есептеуге және бөлінген қаражаттың қалай пайдаланылғанын бақылауға мүмкіндік береді.
Ал бизнес үшін құжаттарды қайта тапсыру қажеттілігін азайтып, салықтық тәуекелдер туралы ақпаратты ертерек алуға жол ашады.
Қаржы вице-министрі Әсет Тұрысов цифрлық жүйенің негізгі мақсатын былай түсіндірді:
«Цифрлық экожүйенің ортақ міндеті – мемлекеттік қаржыны басқарудың барлық кезеңінде деректер мен шешімдерді өзара байланыстыру», – деді Әсет Тұрысов.
Ендігі негізгі мәселе – цифрлық бақылаудың нақты нәтижесі.
Мемлекеттік сатып алуда жыл сайын 200 млрд теңгеге дейін үнемдеуге мүмкіндік бар деген болжам жасалды. Бірақ бұл көрсеткіштің нақты бюджет үнеміне айналуы сатып алу бағаларын бақылау мен мемлекеттік шығыстарды жоспарлау тетіктерінің тиімділігіне байланысты болады.
