Ғылыми сапардың басты нәтижесі – Орталық Азия тарихына қатысты сирек құжаттарды жүйелеу және оларды алдағы зерттеулерге пайдалану үшін деректік негіз қалыптастыру. Сонымен қатар қазақстандық мамандар Гарвард пен АҚШ Конгресі кітапханасының қорларында жұмыс істеп, тарихи қолжазбаларды сақтау мен цифрландырудың халықаралық тәжірибесін зерделеді, деп хабарлайды DKNews.kz.
Гарвард қорындағы жеті құжат нені көрсетеді?
Зерттеушілер Гарвард университетінің Хоутон кітапханасындағы «Central Asian documents» (MS Turk 70) жинағына ерекше назар аударды. Оның құрамындағы 1599–1742 жылдармен мерзімделетін жеті тарихи акт қарастырылды.
Бұл құжаттар негізінен Яркенд хандығы мен Шығыс Түркістандағы басқару жүйесіне, жер қатынастарына, тархандық мәртебеге және сойырғал беру тәжірибесіне қатысты.
Тархандық – тарихи кезеңдерде белгілі бір тұлғаларға берілген ерекше құқықтар мен жеңілдіктерге байланысты мәртебе. Ал сойырғал жер иелену және одан түсетін кірісті пайдалану құқықтарымен байланысты тарихи институт ретінде белгілі.
Мұндай деректер мемлекет пен жер иеленушілер арасындағы қатынастарды, билік өкілеттіктерінің бөлінуін және ресми құжаттардың қалай рәсімделгенін түсінуге мүмкіндік береді.
Ғалымдар сапар барысында аталған жеті актіге қатысты мәліметтерді жүйеледі. Сондай-ақ Хоутон кітапханасының қорындағы зерттеу тақырыбына тікелей қатысты 22 библиографиялық жазбаны салыстырды.
Бұған қоса, тарихи деректерді тізімдеу, каталогтау, зерттеу және ғылыми айналымға енгізу мәселелеріне арналған 70 ғылыми және анықтамалық материалдың библиографиялық тізімі дайындалды.
Жошы Ұлысы мен шағатай мұралары да зерттелді
Қожа Ахмет Ясауи университетінің ғалымдары ортағасырлық Орталық Азия тарихына қатысты жазба деректерді іздестіруге басымдық берді.
Зерттеу бірнеше тарихи бағытты қамтыды:
- Мәмлүк-қыпшақ кезеңінің жазба мұралары;
- Жошы Ұлысы дәуіріне қатысты тарихи ескерткіштер;
- Шағатай тіліндегі ресми құжаттар мен қолжазбалар;
- Парсы тілінде жазылған тарихи шежірелер.
Бұл бағыттар Қазақстан мен Орталық Азияның саяси тарихын, мемлекеттік басқару дәстүрін және жазба мәдениетін зерттеуде маңызды орын алады.
Әсіресе шағатай тіліндегі құжаттар түркі халықтарының ортағасырлық іс жүргізу жүйесін, тарихи терминологиясын және әкімшілік қатынастарын зерделеуге мүмкіндік береді.
Қазақстанда 1510 қолжазба мен сирек кітап цифрландырылды
Гарвард университетінің Дэвис атындағы Ресей және Еуразияны зерттеу орталығында өткен «From Shelves to Scholarship» семинарында қазақстандық тарап ғылыми бағдарламаның нәтижелерін таныстырды.
«Ғылым ордасы» бас директорының орынбасары Азамат Нұршанов 2026 жылғы қазан айының басындағы көрсеткіштерді жариялады.
Осы кезеңге дейін 1510 қолжазба мен сирек кітап цифрландырылған. Сонымен қатар араб графикасындағы 417 сирек кітап ғылыми өңдеуден өткен.
Бұл жұмыстар «Қазақстанның қолжазба мұрасы: реестрлеу, реставрациялау, ғылыми каталогтау, цифрландыру және кешенді кодикологиялық зерттеу» бағдарламасы аясында жүргізіліп жатыр.
Бағдарламаның мақсаты – Қазақстандағы қолжазбалар мен сирек кітаптарды жүйелі есепке алу, қалпына келтіру, ғылыми сипаттау және цифрлық форматқа көшіру.
Жобаны «Ғылым ордасы» республикалық мемлекеттік кәсіпорны үйлестіреді. Оған Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті мен Astana IT University қатысады. Гарвард университетінің Дэвис орталығы халықаралық ғылыми серіктес ретінде қолдау көрсетеді.
Гарвардқа Қазақстаннан 12 маман барды
Ғылыми делегация құрамына Қожа Ахмет Ясауи университетінің алты зерттеушісі және «Ғылым ордасының» алты өкілі кірді. Олардың төртеуі – Орталық ғылыми кітапхана мамандары.
Қазақстандық зерттеушілер Гарвардтың Widener, Houghton және H.C. Fung кітапханаларында, сондай-ақ Harvard Library Information and Technical Services бөлімшесінде болды.
Олар сирек кітаптар мен қолжазбаларды сақтау, ғылыми каталогтау, цифрландыру және зерттеушілерге ұсыну тәжірибесімен танысты.
Мұндай тәжірибе Қазақстандағы тарихи жазба мұраларды зерттеу жүйесін жетілдіруге қажет. Әсіресе қолжазбалардың ғылыми сипаттамасын жасау, олардың сақталуын қамтамасыз ету және цифрлық көшірмелерін қолжетімді ету бағыттары маңызды.
Жинақталған білім Ахмет Ясауи университетіндегі түркі жазба ескерткіштерін зерттеу жұмыстарына, шағатайтану бойынша білім беру бағдарламаларын жетілдіруге және жас ғалымдарды даярлауға пайдаланылмақ.
Гарвардпен ғылыми ынтымақтастық жалғасады
Сапар барысында Дэвис орталығының өкілдерімен және ғылыми бағдарлама жетекшілерімен кездесулер өтті. Тараптар қолжазбаларды бірлесіп зерттеу, ғылыми жарияланымдар дайындау және академиялық алмасуды жалғастыру мәселелерін талқылады.
Қазақстан делегациясын Гарвард университетінің халықаралық байланыстар жөніндегі вице-провосты, профессор Марк К. Эллиотт қабылдады.
Кездесу барысында оған Қожа Ахмет Ясауи университетінің Еуразия ғылыми-зерттеу институты әзірлеген «Жошы Ұлысына қатысты ресми жазбалар» жинағы сыйға тартылды.
Ал «From Shelves to Scholarship» семинарында бағдарлама орындаушысы Айнұр Әбіш қазақ тілінің грамматикасына арналған зерттеуін таныстырды.
Ғылыми іссапар қорытындысында қатысушыларға сертификаттар табысталды.
Бұл зерттеулер Қазақстан үшін неге маңызды?
Қазақстан тарихына қатысты жазба деректер тек еліміздің архивтері мен кітапханаларында ғана сақталмайды. Олардың бір бөлігі шетелдік ғылыми мекемелердің қорларында орналасқан.
Сондықтан халықаралық кітапханалардағы тарихи құжаттарды анықтау және зерттеу ұлттық тарихтың деректік негізін кеңейтуге мүмкіндік береді.
Гарвардтағы зерттеу нәтижелері Орталық Азияның мемлекеттік басқару тарихын, жер қатынастарын және тарихи құқықтық терминологиясын тереңірек зерделеуге негіз бола алады.
Ал қолжазбаларды цифрландыру олардың түпнұсқаларын сақтауға және зерттеушілердің тарихи деректермен жұмыс істеу мүмкіндігін кеңейтуге бағытталған.
Алдағы уақытта ғылыми сапар барысында жинақталған материалдарды жаңа жарияланымдар мен бірлескен зерттеулерде пайдалану көзделіп отыр.
Ранее емес, бұған дейін біз Қазақстан мен Гарвард ғалымдарының қолжазба мұрасын сақтау саласындағы ынтымақтастығы туралы жазған едік. 2025 жылғы ғылыми сапар барысында да сирек қолжазбаларды каталогтау, цифрландыру және бірлескен зерттеулер жүргізу мәселелері талқыланған болатын.
