Қазақ тілінің ұлттық цифрлық деректер қоры жасақталады. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының Х құрылтайында мемлекеттік тілді дамытуға арналған жаңа міндеттерді жариялады, деп хабарлайды DKNews.kz.
Мемлекет басшысы орфографиялық сөздікті жаңарту, жасанды интеллектіні дамыту, қазақ тіліндегі ғылыми еңбектерді көбейту және халықаралық сөздіктер әзірлеу қажеттігін атап өтті. Мемлекеттік тіл саясатының негізгі бағыттары бұған дейін Ақорданың ресми материалында да баяндалған.
Президент құрылтайда білім беру, мәдениет, технология, экология және елдің әлеуметтік-экономикалық дамуына қатысты бірқатар бастама көтерді. Олардың арасында 2027 жылды «Жалпыхалықтық ауқымды құрылыс жылы» деп жариялау, алдағы үш жылда Ұлттық қордан 6,5 триллион теңге бөлу және «Дала орманы» жобасын кеңейту мәселелері бар.
Қазақ тілінің ұлттық цифрлық қоры құрылады
Мемлекет басшысы қазақ тілін заманауи технологияларға бейімдеудің негізгі шарттарының бірі ретінде ұлттық цифрлық деректер қорын қалыптастыруды атады.
Оның айтуынша, қазақ халқының әдеби, мәдени және тарихи мұрасы мол болғанымен, бұл материалдардың барлығы цифрлық форматқа толық әрі сапалы көшірілмеген.
Сондықтан кітапханалар мен мұрағаттарда сақталған кітаптарды, мерзімді басылымдарды, аудио және бейнежазбаларды, музей қорларын цифрландыру жұмысын қайта жандандыру қажет.
«Халқымыздың өшпес мұрасы мен рухани байлығы қағаз бетінде емес, цифрлық кеңістікте сақталуға тиіс. Келешек ұрпақ осы игі істің жақсылығын көреді».
Мұндай деректер қоры қазақ тіліндегі ақпаратты сақтауға, өңдеуге және жаңа технологияларда пайдалануға мүмкіндік береді. Әсіресе жасанды интеллект жүйелерін қазақ тіліне бейімдеу үшін сапалы мәтіндік және дыбыстық деректер маңызды.
Орфографиялық сөздік 2027 жылдың соңына дейін жаңартылуы тиіс
Президент қазақ тіліндегі емле мен терминдерді біріздендіру мәселесіне ерекше тоқталды. Оның айтуынша, қазір кейбір сөздер мен ұғымдардың әртүрлі қолданылуы тілдік түсініспеушілікке әкеліп отыр.
Мемлекет басшысы қазақ тілінің орфографиялық сөздігін мемлекеттік деңгейде жаңарту қажеттігін айтты.
Ол ресми түрде бекітілген орфографиялық сөздіктің 1983 жылы жарық көргенін еске салды. Кейін басқа сөздіктер басылғанымен, олардың мемлекеттік деңгейде бекітілмегенін атап өтті.
«Сондықтан біз де қазақ тілі орфографиясының ғылыми негізін зерделеп, жедел түрде ретке келтіруіміз керек. Осы жұмысты келесі жылдың соңына дейін аяқтау қажет».
Осылайша, Президент орфографияны жүйелеу жұмысын 2027 жылдың соңына дейін аяқтау міндетін қойды.
Бұл жұмысқа кәсіби тіл мамандары, ғалымдар, сарапшылар және қоғам өкілдері қатысуы тиіс. Арнайы жұмыс тобының қызметін үйлестіру Президент Әкімшілігіне жүктеледі.
Тоқаев кейбір жасанды аударма сөздерді сынға алды
Мемлекет басшысы қазақ тілінде жаңа сөздердің қалыптасуын оң құбылыс деп бағалады. Мысал ретінде «тұжырымдама», «қағидат», «шәкіртақы», «жанармай», «ғаламтор», «зымыран», «пайыз» және «сынып» сияқты сөздердің кең қолданысқа енгенін атады.
Сонымен бірге кейбір жасанды баламалардың қажеттілігіне күмән келтірді.
Президент мысалға келтірген сөздердің қатарында:
- Күйсандық — пианино.
- Қылтима — балкон.
- Субұрқақ — фонтан.
- Себезгі — душ.
- Қырыққабат — капуста.
- Үнқағаз — газет.
- Жеделсаты — лифт.
- Желкөз — форточка.
Мемлекет басшысы бұл мәселелерді кәсіби тіл мамандары жан-жақты талқылауы қажет екенін айтты. Сондай-ақ дінге қатысты бұрыннан қолданылып келген қазақ сөздерінің орнына араб тіліндегі атауларды жиі пайдалануға қатысты пікір білдірді.
Қазақ тіліне арналған халықаралық сөздіктер әзірленеді
Президент қазақ тілінің әлемдік тілдермен байланысын күшейту қажеттігін атап өтті. Осы бағытта Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы жүзеге асырған Oxford Qazaq Dictionary жобасын жалғастыруды ұсынды.
Сонымен бірге жаңа екітілді және көптілді сөздіктер әзірлеу міндетін қойды.
Атап айтқанда, мына тілдермен сөздіктер жасау ұсынылды:
- Қазақ-француз және қазақ-испан.
- Қазақ-қытай және қазақ-араб.
- Қазақ-неміс және қазақ-итальян.
- Қазақ-жапон және қазақ-корей.
- Қазақ-парсы.
Бұған қоса, қазақ-орыс сөздігін заман талабына сай жаңарту және сөздіктердің электрондық нұсқаларын тұрақты толықтырып отыру қажеттігі айтылды.
Президент мұндай жобалар халықаралық мәдени және ғылыми байланыстарды кеңейтуге мүмкіндік беретінін атап өтті.
OpenAI, Google және Yandex: қазақ тілі жаңа технологияларға енуде
Қасым-Жомарт Тоқаев қазақ тілінің жасанды интеллект саласындағы дамуына да тоқталды.
Президент келтірген мәліметке сәйкес, OpenAI компаниясының зерттеуінде қазақ тілі соңғы үш жылда жасанды интеллект жүйелеріндегі қолданысы қарқынды кеңейіп жатқан тілдердің қатарында аталған.
Ал Yandex компаниясының бір өнімін қазақ тілінде пайдаланатын адамдар саны былтырдан бері 30 пайызға артқан. Сонымен бірге 2025 жылы Google компаниясы қазақ тілін Gemini тілдік моделіне енгізген.
Мемлекет басшысы қазақ тілінің ғылым мен технология тіліне айналуы үшін бұл жұмысты жалғастыру қажеттігін айтты.
Әсіресе инженерия, медицина, құқық, экономика және ақпараттық технологиялар бойынша қазақ тіліндегі сапалы оқулықтар мен ғылыми еңбектерді көбейту маңызды.
Қазақ тіліндегі кітаптар мен фильмдер саны артты
Президент мемлекеттік тілдегі білім беру және мәдени өнімдерге қатысты нақты деректер келтірді.
Оның айтуынша, 2026 жылы мектепке барған оқушылардың 71 пайызы қазақ сыныптарына қабылданған. Колледждер мен университеттерде де қазақ бөлімдерінің саны көбейген.
Кітап шығару және кино өндірісіндегі көрсеткіштер:
- 2025 жылы жарық көрген 6 мыңнан астам кітаптың 70 пайызы қазақ тілінде басылған.
- 2026 жылы Қазақстанда түсірілген 71 фильмнің 63-і қазақ тілінде жарыққа шыққан.
- 2026 жылы мектепке қабылданған оқушылардың 71 пайызы қазақ сыныптарын таңдаған.
Президент бұл көрсеткіштерді мемлекеттік тілге деген сұраныстың артуымен байланыстырды.
Сонымен қатар қазақ тілін өздігінен үйренуге арналған цифрлық құралдарды, балаларға арналған фильмдер мен ойындарды, ғылым, кәсіпкерлік, спорт және технология тақырыптарындағы сапалы контентті көбейту қажеттігін атап өтті.
Президент қазақ тілінің халықаралық беделі туралы айтты
Қасым-Жомарт Тоқаев қазақ мәдениетін әлемге танытып жүрген тұлғалардың еңбегіне тоқталды.
Ол тарихи тұлғалар Бейбарыс сұлтан, Абай Құнанбайұлы және Қаныш Сәтбаевтың мұрасын атап өтті.
Сондай-ақ қазіргі қазақстандық өнер, спорт және технология саласындағы танымал азаматтарды мысалға келтірді:
- Димаш Құдайберген — әнші.
- Самал Еслямова — Канн кинофестивалінде үздік актриса атанған өнер иесі.
- Бибісара Асаубаева — шахматтан әлемнің бірнеше дүркін чемпионы.
- Ерсін Балтағұл (Кимбозан Харуки) — Жапонияда кәсіби сумомен айналысатын қазақстандық балуан.
- Ерзат Дулатов — Higgsfield AI жаһандық стартапының жетекшісі.
Президент бұл азаматтарды Қазақстанның мәдениетін, руханиятын және зияткерлік әлеуетін әлемге танытып жүрген рухани елшілер ретінде сипаттады.
«Дала орманы»: бір жылда 5 миллион ағаш егілген
Құрылтайда Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының экологиялық бастамасы да таныстырылды.
Президенттің айтуынша, ұйым серіктестерімен бірге бір жыл ішінде 400 гектар жерге 5 миллион ағаш отырғызған. Нәтижесінде үш облыста төрт ірі орман питомнигі құрылған.
Ендігі жоспар — көшет өсіруге арналған жаңа аумақтар ашу:
- Әр ауылдың маңынан — 25 гектар.
- Аудан орталықтарының жанынан — 50 гектар.
- Ірі қалалардың маңынан — 100 гектар.
Мемлекет басшысы бастаманы қолдап, Үкімет пен әкімдіктерді жобаға атсалысуға шақырды.
Жоспар бойынша, «Дала орманы» жобасы Қазақстандағы орман алқабын 14,5 миллион гектарға дейін ұлғайтуға мүмкіндік беруі мүмкін. Алайда бұл — жобаның көзделген нәтижесі, әзірге қол жеткізілген көрсеткіш емес.
2027 жыл ауқымды құрылыс жылы болады
Президент құрылтайда елдің әлеуметтік-экономикалық дамуына қатысты маңызды бастаманы да жариялады.
2027 жыл «Жалпыхалықтық ауқымды құрылыс жылы» болмақ. Бұл кезеңде «Халықтық құрылыс» бағдарламасы аясында Қазақстанның барлық өңірінде әлеуметтік және инфрақұрылымдық нысандар салу жоспарланып отыр.
Жоба аясында салу көзделген нысандар:
- Балабақшалар мен мектептер.
- Кітапханалар.
- Ауруханалар мен емханалар.
- Оңалту орталықтары.
- Спорт инфрақұрылымы.
- Өндіріс орындары.
- Жолдар, вокзалдар мен әуежайлар.
Мемлекет басшысының айтуынша, бағдарламаны іске асыру барысында өңірлерде мыңдаған жұмыс орнын ашу және отандық кәсіпкерлерге жаңа мүмкіндіктер беру көзделген.
Ұлттық қордан 6,5 триллион теңге бөлінеді
«Халықтық құрылыс» бағдарламасын жүзеге асыру үшін алдағы үш жылда Ұлттық қордан 6,5 триллион теңге бөлу жоспарланып отыр.
Президент қаражаттың үнемді әрі мақсатты жұмсалуын арнайы комиссия бақылайтынын айтты. Комиссияның құрамы әзірленіп жатыр.
Мемлекет басшысы бұл жұмыста кәсібилік пен тиімділік басты талап болуы керектігін атап өтті.
Бағдарламаның нақты жобалары, қаржыландырудың жылдар бойынша бөлінісі және құрылыс нысандарының толық тізімі ұсынылған сөзде жарияланған жоқ.
Қазақ тілі ел бірлігінің негізі болуы керек
Президент мемлекеттік тілдің қоғамды біріктірудегі рөліне ерекше назар аударды.
Оның айтуынша, қазақ тілін дамыту Қазақстандағы өзге тілдердің дамуына кедергі келтірмеуі тиіс. Мемлекет басшысы бір тілді екіншісіне қарсы қоюға болмайтынын ескертті.
«Біз қазақ тілін ең алдымен бірлік пен ынтымақ тілі ретінде дамытуымыз керек. Ана тіліміз жаһан жұртшылығына тартымды тіл болуы керек».
Президент қазақ тілін меңгеруге қызығушылық танытып жүрген өзге этнос өкілдерінің еңбегін атап өтті. Сондай-ақ мемлекеттік тілді үйренуге арналған заманауи әдістемелер мен цифрлық оқу құралдарын әзірлеуді тапсырды.
«Заң мен тәртіп» қағидаты туралы не айтылды?
Мемлекет басшысы қоғамдық тәртіп пен азаматтық жауапкершілік мәселесіне де тоқталды.
Ол қоғамдық орындарға қоқыс тастау, адамдарды кемсіту, өзгенің ар-намысына нұқсан келтіру және ортақ мүлікті бүлдіру сияқты әрекеттерге жол берілмеуі керектігін айтты.
Президент құқық қорғау органдарына қоғамдық тәртіпті қамтамасыз етуге қатысты жеке тапсырма берді.
Сонымен бірге «Заң мен тәртіп» қағидатын қысым жасау құралы ретінде көрсету әрекеттерін сынға алды.
Мемлекеттік марапаттар туралы Жарлыққа қол қойылды
Құрылтай соңында Қасым-Жомарт Тоқаев елдің әлеуметтік-экономикалық және қоғамдық дамуына үлес қосқан бірқатар азаматты мемлекеттік наградалармен марапаттау туралы Жарлыққа қол қойғанын хабарлады.
Президент Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының мүшелеріне және ұйым басшысы Рауан Кенжеханұлына алғыс білдірді.
Құрылтайда айтылған бастамалар мемлекеттік тілді дамыту, ғылыми және мәдени мұраны цифрландыру, білім беру сапасын арттыру, экологиялық жобаларды кеңейту және инфрақұрылымды жаңғырту сияқты бірнеше бағытты қамтыды.
Бұған дейін біз Тоқаевқа OpenAI компаниясымен бірлескен қазақ тілі жобасының нәтижелері таныстырылғаны туралы жазған едік. Жоба аясында 14 миллиард мәтіндік токен мен 12 мың сағаттық аудиожазба жиналған. Бұл жұмыс мемлекеттік тілдің жасанды интеллект жүйелеріндегі мүмкіндіктерін кеңейтуге бағытталған.
