Қазақстанда капитал нарығын дамытудың 2026–2030 жылдарға арналған бағдарламасы бекітілді. Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің ресми ақпаратына сәйкес, жаңа құжат жеті стратегиялық бағыт пен 35 бастаманы қамтиды. Негізгі мақсат – қор нарығын бизнес үшін банктік кредитке балама қаржыландыру көзіне айналдыру және инвесторлардың мүмкіндіктерін кеңейту, деп хабарлайды DKNews.kz.
Бағдарлама Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі Басқармасының 2026 жылғы 30 қазандағы №143 және Ұлттық Банк Басқармасының 29 қазандағы №125 бірлескен қаулысымен бекітілді.
Құжат Мемлекет басшысының 2026 жылғы 10 ақпанда Үкіметтің кеңейтілген отырысында берген тапсырмасын орындау үшін әзірленген. Оны дайындау барысында Қазақстанның капитал нарығындағы жағдай талданып, халықаралық реттеу тәжірибесі ескерілді.
Қазақстанның акциялар нарығы 41,8 трлн теңгеге жетті
Жаңа бағдарлама қор нарығы айтарлықтай өскен кезеңде қабылданып отыр. Соңғы бес жылда Қазақстандағы акциялар нарығының капиталдандырылуы екі еседен астам ұлғайған.
Реттеуші жариялаған негізгі көрсеткіштер:
- Акциялар нарығының капиталдандырылуы 19,1 трлн теңгеден 41,8 трлн теңгеге дейін өсті.
- Бағдарламада көрсетілген орташа жылдық өсу қарқыны – 22%.
- Борыштық бағалы қағаздар нарығы 32 трлн теңгеден 58 трлн теңгеге дейін кеңейді.
Осылайша, акциялар нарығының капиталдандырылуы шамамен 2,2 есеге, ал борыштық бағалы қағаздар нарығы 81%-ға ұлғайған.
Акциялар нарығының капиталдандырылуы компаниялардың биржадағы нарықтық құнын көрсетеді. Сондықтан 41,8 трлн теңге экономикаға дәл осындай көлемде жаңа инвестиция құйылды дегенді білдірмейді.
Соған қарамастан, бұл көрсеткіштер Қазақстанда бағалы қағаздар нарығының ауқымы кеңейгенін көрсетеді. Ендігі міндет – осы әлеуетті бизнесті нақты қаржыландыруға тиімді пайдалану.
Банктік кредитке балама қаржы көзі қалыптастырылмақ
Бағдарламаның негізгі міндеттерінің бірі – кәсіпорындардың қаржы тарту мүмкіндіктерін кеңейту.
Қазір компаниялар инвестициялық жобаларын жүзеге асыру үшін көбіне банктік кредиттерге жүгінеді. Ал дамыған капитал нарығы бизнеске облигациялар шығару немесе акцияларын инвесторларға ұсыну арқылы қаражат тартуға мүмкіндік береді.
Бұл екі құралдың арасында маңызды айырмашылық бар. Облигация шығарған компания инвесторлардан қарыз алады және белгіленген шарттарға сәйкес оны өтеуге міндеттенеді. Ал акция орналастыру арқылы кәсіпорын өз капиталына инвесторларды тартады.
Жаңа бағдарлама осы мүмкіндіктерді ірі компаниялармен қатар шағын және орта бизнес үшін де қолжетімді етуді көздейді.
Бірінші бағыт: инвесторлар базасын кеңейту
Бағдарламаның алғашқы стратегиялық бағыты институционалдық инвесторлар санын көбейтуге және олардың мүмкіндіктерін әртараптандыруға арналған.
Негізгі шаралардың бірі – зейнетақы активтерін басқару тиімділігін арттыру және оларды нарықтық инвестициялық ортаға кеңірек тарту.
Сонымен қатар ұжымдық инвестициялау жүйесін дамыту жоспарланып отыр. Бұл бағытта инвестициялық қорлар мен кәсіби басқарушылардың жаңа түрлеріне жағдай жасау көзделген.
Атап айтқанда, баламалы инвестициялық қорлар мен хедж-қорлар сегментін дамыту қарастырылған.
Мұндай өзгерістер нарықтағы ұзақмерзімді инвестициялық ресурстарды ұлғайтуға мүмкіндік беруі мүмкін. Дегенмен зейнетақы активтерін басқаруға қатысты нақты тетіктер мен талаптар тиісті нормативтік құжаттарда айқындалуы тиіс.
Екінші бағыт: облигациялар мен жаңа қаржы құралдары
Қазақстан корпоративтік облигациялар нарығын кеңейтуді жоспарлап отыр. Бұл компаниялардың банктерге тәуелділігін азайтып, қаржыландыру көздерін әртараптандыруға бағытталған.
Осы бағытта бірнеше маңызды шара көзделген:
- Корпоративтік облигациялар шығаруды ынталандыру.
- Секьюритилендіру тетіктерін дамыту.
- Мемлекеттік борышты басқару жүйесін жетілдіру.
- Туынды қаржы құралдары нарығын кеңейту.
Секьюритилендіру қаржы активтерінен түсетін болашақ төлемдер негізінде бағалы қағаздар шығаруға мүмкіндік береді. Ал туынды қаржы құралдары валюта бағамы, пайыздық мөлшерлеме және басқа да нарықтық тәуекелдерді басқару үшін пайдаланылады.
Бұл тетіктер дамыған жағдайда кәсіпорындар қаржыландырудың қосымша тәсілдерін пайдалана алады.
Үшінші бағыт: IPO шағын және орта бизнеске қолжетімді болмақ
Бағдарламада компаниялардың қор биржасына шығуын жеңілдетуге ерекше назар аударылған.
Қазір IPO өткізу кәсіпорыннан қаржылық есептіліктің ашықтығын, корпоративтік басқару талаптарын сақтауды және бірқатар рәсімнен өтуді талап етеді.
Жаңа бағдарлама осы процесті жеңілдету үшін мынадай шараларды қарастырады:
- Биржаға шығу рәсімдерін оңайлату.
- IPO және листинг процестерін цифрландыру.
- Эмитенттерді қор нарығына дайындайтын арнайы бағдарламалар құру.
- Салықтық ынталандыру тетіктерін енгізу.
- Листинг демеушілері институтын қалыптастыру.
Листинг демеушілері компанияларға биржа талаптарына бейімделуге және бағалы қағаздарын орналастыруға дайындалуға көмектесетін кәсіби қатысушылар бола алады.
Бұл бастамалардың маңызы әсіресе өсу кезеңіндегі кәсіпорындар үшін жоғары. Олар банктік қарызға қосымша немесе балама ретінде инвесторлар капиталын тартуға мүмкіндік алуы мүмкін.
Алайда IPO рәсімдерінің жеңілдеуі компаниялардың биржаға автоматты түрде шығатынын білдірмейді. Инвесторлардың қызығушылығы, кәсіпорынның қаржылық жағдайы және корпоративтік басқару сапасы маңызды болып қала береді.
Төртінші бағыт: акциялар саудасының белсенділігін арттыру
Қазақстан қор нарығының алдында тұрған міндеттердің бірі – акциялардың қайталама нарығындағы өтімділікті арттыру.
Өтімділік инвестордың бағалы қағазды нарықтық бағаға жақын деңгейде сатып алу немесе сату мүмкіндігін сипаттайды.
Бұл бағытта бағалы қағаздарды қарызға беру және алу тетіктерін енгізу, қысқа сатуды дамыту, маркет-мейкинг жүйесін жетілдіру жоспарланған.
Қысқа сату инвесторға бағалы қағаз бағасының төмендеуінен пайда табуға мүмкіндік беретін, бірақ жоғары тәуекелмен байланысты операция саналады.
Ал маркет-мейкерлер сатып алу және сату бағаларын ұсыну арқылы нарықтағы сауда белсенділігін қолдауға қатысады.
Бағдарлама сондай-ақ қазақстандық бағалы қағаздардың халықаралық инвесторлар үшін қолжетімділігін кеңейтуді көздейді.
Бесінші бағыт: цифрлық активтер, ESG және исламдық қаржы
Жаңа бағдарлама дәстүрлі акциялар мен облигациялардан бөлек, қаржы құралдарының жаңа түрлерін дамытуға бағытталған.
Негізгі басымдықтар:
- Цифрлық қаржы активтері нарығын дамыту.
- ESG қағидаттарына негізделген қаржыландыруды кеңейту.
- Исламдық капитал нарығының мүмкіндіктерін арттыру.
Цифрлық қаржы активтері қаржы құралдарын жаңа технологиялық инфрақұрылым арқылы шығару және айналымға енгізу мүмкіндіктерімен байланысты.
ESG қаржыландыруы экологиялық, әлеуметтік және корпоративтік басқару факторларын ескеретін инвестициялық тәсілдерді қамтиды.
Ал исламдық қаржы құралдары шариғат қағидаттарына сәйкес келетін инвестициялық және қаржыландыру тетіктерін пайдалануға негізделеді.
Бұл бағыттарды дамыту Қазақстандағы инвесторлар үшін қаржы құралдарының таңдауын кеңейтуге мүмкіндік беруі мүмкін.
Алтыншы бағыт: инвесторлар мен кредиторлардың құқықтарын қорғау
Капитал нарығының тұрақты дамуы компаниялардың қаржылық міндеттемелерін орындау тәртібіне де байланысты.
Сондықтан бағдарламада дәрменсіздік және қарыздарды қайта құрылымдау рәсімдерін жаңғырту қарастырылған.
Негізгі өзгерістер алдын ала келісілген қайта құрылымдауды құқықтық тұрғыдан ресімдеуге, облигация ұстаушылар өкілдерінің рөлін күшейтуге және трансшекаралық дәрменсіздік тетіктерін жетілдіруге бағытталған.
Бұл шаралар қаржылық қиындыққа тап болған компаниялар мен олардың кредиторлары арасындағы қатынастарды неғұрлым болжамды етуге мүмкіндік беруі тиіс.
Инвесторлар үшін мұндай құқықтық тетіктердің маңызы жоғары. Өйткені бағалы қағаз сатып алу кезінде ықтимал кірістілікпен қатар, қарыз өтелмеген жағдайда өз құқықтарын қорғау мүмкіндігі де ескеріледі.
Жетінші бағыт: қор нарығын реттеу жүйесі өзгереді
Бағдарламаның соңғы стратегиялық бағыты реттеушілік ортаны жетілдіруге арналған.
Мақсат – қаржы нарығындағы бақылаудың тиімділігін арттыра отырып, қатысушыларға түсетін артық әкімшілік жүктемені азайту.
Осы бағытта қор биржасының функцияларын кеңейту, лицензиялау жүйесін жетілдіру және тәуекелге бағдарланған қадағалау тәсілін енгізу жоспарланып отыр.
Сонымен қатар биржадан тыс жасалатын мәмілелердің ашықтығын арттыру көзделген.
Тәуекелге бағдарланған қадағалау нарық қатысушыларына олардың қызметіндегі нақты тәуекел деңгейін ескере отырып бақылау жүргізуге мүмкіндік береді.
Мұндай тәсіл реттеу ресурстарын тәуекелі жоғары бағыттарға шоғырландыруға көмектесуі мүмкін.
«Капитал нарығы туралы» жаңа заң 2026 жылдың соңына дейін ұсынылмақ
Бағдарламадағы бастамалардың едәуір бөлігін жүзеге асыру үшін заңнамалық өзгерістер қажет болады.
Осыған байланысты Қазақстанда «Капитал нарығы туралы» жаңа заң жобасы әзірленіп жатыр.
Құжатты 2026 жылдың соңына дейін Қазақстан Республикасы Құрылтайының қарауына енгізу жоспарланған.
Жаңа заң капитал нарығындағы қаржы құралдарын, қатысушылардың қызметін және реттеу тетіктерін жаңғыртуға құқықтық негіз қалыптастыруы тиіс.
Алайда заң жобасын Құрылтайдың қарауына енгізу оның сол мерзімде қабылданатынын білдірмейді. Нақты нормалар мен олардың күшіне ену мерзімдері заң шығару процесінің нәтижесіне байланысты болады.
Бұл өзгерістер бизнес пен инвесторларға не береді?
2030 жылға дейінгі бағдарламаның негізгі экономикалық мақсаты – Қазақстандағы жинақтарды ұзақмерзімді инвестицияларға тиімді бағыттау.
Бизнес үшін бұл акциялар мен облигациялар арқылы капитал тарту мүмкіндіктерінің кеңеюін білдіреді. Әсіресе жаңа өндірістерді іске қосатын, инфрақұрылымды дамытатын және қызметін ұлғайтуды жоспарлайтын кәсіпорындар үшін қосымша қаржыландыру көздері маңызды болуы мүмкін.
Инвесторлар үшін жаңа құралдардың пайда болуы қаражатты әртүрлі активтерге бөлу мүмкіндігін арттырады. Бірақ қаржы құралдарының көбеюі олардың табыстылығына кепілдік бермейді және инвестициялық тәуекелдерді жоймайды.
Бағдарламаның нақты нәтижесі қор нарығына шығатын компаниялар санына, бағалы қағаздар саудасының белсенділігіне, инвесторлардың сеніміне және жоспарланған заңнамалық өзгерістердің жүзеге асуына байланысты болады.
Бұған дейін біз Қазақстанның қор нарығын 2030 жылға дейін жаңғырту жоспары туралы жазған едік. Сол кезде капитал нарығын дамыту бағдарламасының негізгі бағыттары талқыланып, бизнесті банктік кредитке балама қаржыландыру тетіктерін кеңейту мәселесі көтерілген болатын.
