Қазақстанда ауыл шаруашылығы құрылымдарының саны 42%-ға өсті. Елде қазір 290 мыңға жуық аграрлық құрылым бар, ал егіс алқабы 23,2 млн гектарға жеткен. Бұл туралы 13 қарашада Ұлттық статистика бюросы жариялаған 2025 жылғы ауыл шаруашылығы санағының қорытындысында айтылған. Зерттеу соңғы жиырма жылға жуық уақытта Қазақстанның аграрлық секторында қандай өзгерістер болғанын көрсетті, деп хабарлайды DKNews.kz.
Санақтың басты нәтижелерінің бірі – ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының көбеюі, егістік құрылымының өзгеруі және мал басының ұйымдасқан шаруашылықтарға шоғырлануы. Сонымен қатар зерттеу ауыл шаруашылығы техникасының едәуір бөлігі ұзақ уақыттан бері пайдаланылып келе жатқанын анықтады.
Қазақстанда 290 мыңға жуық ауыл шаруашылығы құрылымы бар
2025 жылғы ұлттық санақ елімізде 1 тамыз бен 20 қазан аралығында өтті. Оны Ұлттық статистика бюросы БҰҰ-ның Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымының (ФАО) қолдауымен ұйымдастырды.
Бұл Қазақстандағы екінші ұлттық ауыл шаруашылығы санағы болды. Алдыңғы ауқымды зерттеу 2006–2007 жылдары жүргізілген.
Жаңа санақ екі негізгі санаттағы шаруашылықтарды қамтыды:
- 290 мыңға жуық ауыл шаруашылығы құрылымы.
- 1,7 миллион жеке қосалқы шаруашылық.
Екі санат бойынша да санақпен қамту деңгейі шамамен 97%-ды құрады.
Бұл деректер ауыл шаруашылығының қазіргі құрылымын, жер мен техниканың пайдаланылуын, мал басының бөлінісін және еңбек ресурстарын бағалауға мүмкіндік береді.
Аграрлық құрылымдар саны 42%-ға артты
Екі санақ арасындағы кезеңде Қазақстандағы ауыл шаруашылығы құрылымдарының саны 204 мыңнан 290 мыңға дейін көбейді. Өсім 42%-ды құрады.
Әсіресе ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының саны айтарлықтай өзгерген.
Негізгі көрсеткіштер:
- Ауыл шаруашылығы кәсіпорындары: 9,5 мыңнан 21 мыңға дейін өсті.
- Шаруа және фермер қожалықтары мен жеке кәсіпкерлер: 194 мыңнан 269 мыңға дейін көбейді.
- Барлық ауыл шаруашылығы құрылымдары: шамамен 204 мыңнан 290 мыңға жетті.
Осылайша, ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының саны екі еседен астам артқан. Ал шаруа және фермер қожалықтары аграрлық құрылымдардың басым бөлігін құрап отыр.
Дегенмен шаруашылық санының көбеюі өндіріс көлемі де дәл осындай қарқынмен өсті дегенді білдірмейді. Ол үшін өнімділік, өндіріс көлемі және қаржылық нәтижелер туралы деректерді бөлек салыстыру қажет.
Егіс алқабы 4,9 млн гектарға ұлғайды
Санақ Қазақстандағы егістік көлемінің айтарлықтай кеңейгенін көрсетті.
2006–2007 жылдардағы санақ кезінде егіс алқабы 18,3 млн гектар болса, 2025 жылы 23,2 млн гектарға жетті.
Айырмашылық – 4,9 млн гектар. Бұл бастапқы көрсеткішпен салыстырғанда шамамен 27%-ға көп.
Бірақ басты өзгеріс тек жер көлемінде емес. Қазақстанда өсірілетін ауыл шаруашылығы дақылдарының арақатынасы да елеулі өзгерген.
Дәнді дақылдардың үлесі азайып, майлы дақылдар көбейді
Соңғы жиырма жылға жуық уақытта Қазақстандағы егістік құрылымы әртараптанған.
Алдыңғы санақ кезінде дәнді дақылдар жалпы егіс алқабының 81%-ын алып жатса, 2025 жылы олардың үлесі 69%-ға дейін төмендеген.
Ал майлы дақылдардың үлесі, керісінше, 4%-дан 17%-ға дейін артты.
Екі санақ арасындағы өзгеріс:
- Дәнді дақылдар: 81%-дан 69%-ға дейін, яғни 12 пайыздық тармаққа азайды.
- Майлы дақылдар: 4%-дан 17%-ға дейін, яғни 13 пайыздық тармаққа өсті.
Бұл көрсеткіштер Қазақстанның егін шаруашылығы бұрынғыдай негізінен дәнді дақылдарға сүйенгенімен, майлы дақылдардың маңызы едәуір артқанын көрсетеді.
Егіс құрылымындағы мұндай өзгеріс аграрлық саясатты жоспарлау, сақтау және өңдеу инфрақұрылымына қажеттілікті бағалау үшін маңызды.
Мал басының 68%-ы ұйымдасқан секторға тиесілі
Мал шаруашылығында да елеулі құрылымдық өзгерістер болған.
2006–2007 жылдардағы санақ қорытындысында ауыл шаруашылығы құрылымдарының үлесіне шартты мал басының 20%-ы ғана тиесілі болған.
2025 жылы бұл көрсеткіш 68%-ға жетті. Ал жеке қосалқы шаруашылықтардың үлесі 32%-ды құрады.
Демек, мал басының негізгі бөлігі бұрынғыдай жеке үй шаруашылықтарында емес, ұйымдасқан аграрлық секторда шоғырланған.
Мұндағы көрсеткіш шартты мал басымен есептелген. Бұл әртүрлі мал түрлерін салыстыруға мүмкіндік беретін есептік өлшем, сондықтан 68%-ды нақты жануарлар санының үлесімен шатастырмау керек.
Шаруашылықтар арасындағы мұндай өзгеріс ветеринариялық қызметтерді, жемшөппен қамтамасыз етуді, өндірістік инфрақұрылымды және мемлекеттік қолдау шараларын жоспарлауда ескерілуі мүмкін.
Ауыл шаруашылығында 707 мыңға жуық адам жұмыс істейді
Ұлттық санақ ауыл шаруашылығының еңбек ресурстары туралы да жаңа мәлімет берді.
Зерттеу қорытындысына сәйкес, ұйымдасқан аграрлық секторда 707 мыңға жуық адам жұмыспен қамтылған.
Бұл көрсеткіш ауыл шаруашылығы кәсіпорындары, шаруа және фермер қожалықтары сияқты ұйымдасқан шаруашылықтарға қатысты.
Сондықтан оны елдегі ауыл шаруашылығымен айналысатын барлық тұрғындардың, соның ішінде жеке қосалқы шаруашылықтарда еңбек ететін адамдардың жалпы саны ретінде қабылдауға болмайды.
Жұмыспен қамту туралы деректер ауылдық жерлердегі еңбек нарығын бағалауға және кадр даярлау қажеттілігін анықтауға көмектеседі.
Ауыл шаруашылығы техникасының 57%-ы он жылдан асқан
Санақ анықтаған маңызды мәселелердің бірі – ауыл шаруашылығы техникасының пайдалану мерзімі.
Есепке алынған өздігінен жүретін ауыл шаруашылығы техникасының 57%-ы он жылдан астам уақыт пайдаланылып келеді.
Бұл тракторлар мен басқа да өздігінен жүретін техниканың едәуір бөлігі ұзақ уақыт бойы қолданыста екенін көрсетеді.
Алайда техниканың он жылдан асуы оның міндетті түрде жарамсыз екенін білдірмейді. Нақты техникалық жағдайы пайдалану қарқынына, жөндеу сапасына және қызмет көрсету деңгейіне байланысты.
Соған қарамастан, бұл дерек техника паркін жаңарту қажеттілігін бағалау үшін маңызды. Ескірген жабдықтың көп болуы жөндеу шығындарына, жұмыс өнімділігіне және маусымдық жұмыстардың уақытылы орындалуына әсер етуі мүмкін.
Санаққа қатысушылардың 92%-ы онлайн жауап берді
2025 жылғы санақтың ерекшеліктерінің бірі – цифрлық технологиялардың кеңінен қолданылуы.
Ауыл шаруашылығы құрылымдарының 92%-ы санақ сауалнамасын онлайн толтырған.
Ал жеке қосалқы шаруашылықтар арасында онлайн қатысу деңгейі 19%-ды құрады.
Қалған респонденттерден мәліметтерді интервьюерлер жинады. Олар арнайы планшеттердегі электрондық санақ парақтарын пайдаланды.
Бұл тәсіл қағаз құжаттарға тәуелділікті азайтып, жиналған ақпаратты электрондық форматта өңдеуге мүмкіндік берді.
Өз өңіріңіздегі шаруашылықтар туралы деректі қайдан көруге болады?
Ұлттық статистика бюросы санақ қорытындыларын ашық форматта жариялады.
Пайдаланушылар 2025 жылғы ауыл шаруашылығы санағының интерактивті платформасынан өз өңіріндегі аграрлық сектор туралы мәліметтерді қарай алады.
Онда мынадай ақпарат ұсынылған:
- Өңірлердегі ауыл шаруашылығы құрылымдарының саны.
- Шаруа және фермер қожалықтарының бөлінісі.
- Егіс алқаптары мен өсірілетін дақылдар.
- Мал басы туралы мәліметтер.
- Ауыл шаруашылығы техникасымен қамтамасыз етілу деңгейі.
- Еңбек ресурстары және шаруашылықтардың басқа да сипаттамалары.
Ақпарат интерактивті дашбордтар, электрондық кестелер және статистикалық жинақ түрінде қолжетімді.
Бұл пайдаланушыларға өңірлер мен шаруашылық санаттарын салыстыруға, сондай-ақ деректерді жүктеп алып, өз бетінше талдауға мүмкіндік береді.
Жаңа деректер мемлекет пен бизнеске не береді?
Ауыл шаруашылығы санағы тек шаруашылықтар мен мал басын есепке алумен шектелмейді.
Жарияланған материалдарда агротехнологиялар, цифрлық шешімдер, кооперация, қаржыландыру және инфрақұрылымға қолжетімділік туралы да ақпарат бар.
Мемлекеттік органдар бұл деректерді қолдау шараларын жоспарлау және өңірлердің нақты қажеттіліктерін анықтау үшін пайдалана алады.
Бизнес үшін санақ нәтижелері ауыл шаруашылығы өндірушілерінің техникаға, қызмет көрсетуге, қаржыландыруға және инфрақұрылымға деген сұранысын бағалауға көмектеседі.
Ал зерттеушілер үшін бұл – Қазақстанның аграрлық секторында жиырма жылға жуық уақытта болған өзгерістерді салыстыруға мүмкіндік беретін маңызды статистикалық база.
Қазақстанның ауыл шаруашылығы қалай өзгерді?
2025 жылғы санақ нәтижелері елдің аграрлық құрылымы елеулі өзгергенін көрсетті.
Ауыл шаруашылығы құрылымдарының саны 42%-ға көбейді, егіс алқабы 4,9 млн гектарға ұлғайды. Майлы дақылдардың үлесі айтарлықтай өсті, ал мал басының басым бөлігі ұйымдасқан секторға шоғырланды.
Сонымен бірге техника паркінің жасына қатысты көрсеткіш саланың жаңғырту қажеттілігін көрсетіп отыр.
Енді осы деректер ауыл шаруашылығын дамыту бағдарламаларын жоспарлауға, өңірлік ерекшеліктерді ескеруге және мемлекеттік қолдаудың басым бағыттарын анықтауға негіз бола алады.
Бұған дейін біз Қазақстандағы егін жинау науқанының қорытындылары мен ауыл шаруашылығы техникасын жаңарту мәселелері туралы жазған едік. Ол материалда техника паркінің тозуы және егін жинау жұмыстарына жұмылдырылған машиналар туралы мәліметтер келтірілген.
