Қазақстанда жемқорлыққа қарсы жаңа шаралар әзірленеді. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Үкімет пен бақылаушы органдарға 24 қарашаға дейін квазимемлекеттік сектордағы сыбайлас жемқорлықты азайту жөнінде ұсыныстар енгізуді тапсырды. Бұл туралы Мемлекет басшысы 13 қарашада өткен Қауіпсіздік Кеңесінің шұғыл отырысында мәлімдеді, деп хабарлайды DKNews.kz.
Президенттің Ақорда жариялаған мәлімдемесінде «Самұрық-Қазына» қоры мен «Қазақстан темір жолы» басшыларының ұсталуына, жемқорлық статистикасына және мемлекет қаржысының жұмсалуына ерекше назар аударылған.
Президент мемлекеттік компаниялардағы жемқорлықты елдің стратегиялық активтеріне, халықаралық беделіне және қоғамның мемлекеттік институттарға деген сеніміне әсер ететін күрделі мәселе деп бағалады. Сонымен қатар ұлттық компаниялардың жұмысы тоқтамайтынын, ал қайтарылған активтер есебінен салынып жатқан әлеуметтік нысандардың сапасы тексерілуі мүмкін екенін айтты.
«Самұрық-Қазына» мен ҚТЖ басшыларының ұсталуы
Мемлекет басшысы сөзін 12 қарашада бұқаралық ақпарат құралдарында тараған ақпараттан бастады. Онда «Самұрық-Қазына» қоры мен «Қазақстан темір жолы» компаниясы басшыларының ұсталғаны хабарланған.
Тоқаев бұл оқиғаны мемлекеттік компаниялардағы жемқорлық мәселесінің қаншалықты күрделі екенін көрсететін жағдай ретінде сипаттады.
Президент тергеу енді басталғанын және оның материалдарын жариялауға заң бойынша шектеу қойылғанын еске салды. Сондықтан ұсталған тұлғалардың кінәсі туралы түпкілікті қорытынды жасауға болмайды.
Сонымен бірге Мемлекет басшысы бұл істің Конституцияда бекітілген «Заң мен Тәртіп» қағидаты тұрғысынан ерекше маңызы бар екенін айтты.
Тоқаев Конституцияны келемеждеуге жол берілмейтінін ескертті
Президент 15 наурыздағы жалпыұлттық референдумда қабылданған жаңа Конституцияның 1 шілдеде заңды күшіне енгенін еске салды.
Оның айтуынша, Негізгі заң мемлекеттің құқықтық іргетасы ғана емес, халықтың ортақ құндылығы ретінде құрметтелуге тиіс.
«Конституция – мемлекетіміздің негізгі заңы, бұл – халқымыздың құқықтық төлқұжаты. Сондықтан Конституцияны күлкі қылу, оның негізгі ережелерін менсінбеу халқымызды кемсітумен бірдей. Ондай әрекет жасағандар «Заң мен Тәртіп» қағидатына сәйкес қатаң түрде жазаға тартылатын болады.»
Мемлекет басшысы заң мен сот алдында барлық азамат тең екенін атап өтті. Бұл қағидат мемлекеттік қызметшілерге де, ұлттық компаниялардың басшыларына да бірдей қолданылуға тиіс.
Үш жылда 3168 жемқорлық құқық бұзушылығы анықталған
Қауіпсіздік Кеңесінің отырысында Президент елдегі сыбайлас жемқорлыққа қатысты нақты статистиканы жариялады.
2023–2025 жылдар аралығында 3168 сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылығы анықталған.
Олардың құрылымы:
- 2165 құқық бұзушылықты мемлекеттік қызметшілер жасаған.
- 1003 құқық бұзушылық өзге тұлғаларға, соның ішінде квазимемлекеттік сектор қызметкерлеріне қатысты.
- Жалпы сома 248 миллиард теңгеден асқан.
Бұл деректер үш жылдық кезеңді қамтиды. Сондықтан оларды 2026 жылдың аралық статистикасымен шатастырмау қажет.
2026 жылдың он айында 751 құқық бұзушылық тіркелген
Президент биылғы жағдайға да тоқталды.
2026 жылдың алғашқы он айында сыбайлас жемқорлыққа қатысты 751 құқық бұзушылық жасалғаны айтылды.
Оның ішінде:
- 546 құқық бұзушылық мемлекеттік қызметшілерге тиесілі.
- 205 құқық бұзушылықты өзге тұлғалар, соның ішінде квазимемлекеттік сектор қызметкерлері жасаған.
Мемлекет басшысы бұл статистика елдегі жемқорлық ахуалының күрделі екенін көрсететінін айтты.
«Осы статистикадан көріп отырғанымыздай, еліміздегі сыбайлас жемқорлық ахуалы күрделі болып тұр. Бірақ біз ешнәрсені де жасырмаймыз, басын құмға тыққан страустың кейпіне түспейміз. Біз осы саладағы мәселенің бәрін ашық айтамыз, жемқорлықты жою үшін қабылданған және қабылданатын шаралар туралы да ешнәрсені жасырмай, барлығын халыққа ашық көрсетіп отырамыз.»
ҰҚК мен Бас прокуратураға қандай міндет жүктелді?
Президент әртүрлі деңгейдегі басшылардың қаржы жымқыруға қатысты құқық бұзушылықтарын жедел әрі мұқият тексеру қажеттігін атап өтті.
Бұл жұмысты Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жөніндегі қызметі Бас прокуратурамен бірлесіп жүргізеді.
Мемлекет басшысы тергеу мен құқық қолдану кезінде адамдарды қызметіне, байланыстарына немесе ықпалына қарай бөлуге болмайтынын ескертті.
««Өзіміздікі» және «Өзіміздікі емес», тіпті «бөтен» деп бөлуге мүлде жол берілмейді. Өйткені Конституцияда заң мен сот алдында бәрі тең екені анық жазылды. Біз бәріміз де осы заңға бағынуымыз керек.»
Президент жоғары лауазымның артықшылық қана емес, үлкен жауапкершілік екенін айтты.
«Жоғары лауазымға ие болу – әрқашан және әрдайым жүктелетін жоғары жауапкершілікті дұрыс түсіну деген сөз. Қоғамымызда атқаратын лауазымына, сіңірген еңбегіне не болмаса тамыр-таныстарына, соның ішінде туыстық байланыстарына қарамастан, ешкім де заңнан аттап кете алмайды. Бұл – мен үшін мызғымайтын, яғни өзгермейтін ұстаным. Соңғы кезде біз кейбір келісімдер мен шарттарды қайта қарадық. Меніңше, оларға қол қою қате шешім болған.»
«Самұрық-Қазына» мен ҚТЖ жұмысы тоқтамайды
Президент стратегиялық мемлекеттік компаниялардың қызметі үздіксіз жалғасатынын мәлімдеді.
Оның айтуынша, «Самұрық-Қазына» қорының аппараты, «Қазақстан темір жолы» және басқа да мемлекеттік компаниялар қалыпты тәртіппен жұмыс істеп жатыр.
Бұл мәлімдеменің экономикалық маңызы бар. «Самұрық-Қазына» елдің стратегиялық активтерін басқарады, ірі инвестициялық жобаларды жүзеге асырады және халықаралық қаржы институттарымен жұмыс істейді.
Мемлекет басшысы мұндай жобалардың артында ұзақ жылдар бойғы келіссөздер мен халықаралық міндеттемелер тұрғанын атап өтті.
Президенттің пікірінше, жемқорлыққа қарсы күрес инвесторлар мен кредиторлардың мемлекеттік компанияларға деген сенімін арттыруға ықпал етуі тиіс.
Шағын бизнеске тексеру мораторийі тағы үш жылға созылады
Отырыста кәсіпкерлікті қолдау мәселесі де қозғалды.
Президент 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап шағын кәсіпкерлікті тексеруге тағы үш жылдық мораторий енгізу жөнінде тапсырма бергенін еске салды.
Бұл шара кәсіпкерлерге әкімшілік қысымды азайтуға бағытталған.
Сонымен бірге Тоқаев биліктің бизнеске кедергі жасау ниеті жоқ екенін айтты. Керісінше, мемлекет кәсіпкерлікті қолдауды жалғастырады.
Мораторийдің нақты қолданылу тәртібі мен ықтимал ерекшеліктері тиісті құқықтық құжаттарда айқындалуы тиіс.
1,3 триллион теңгеден астам актив мемлекетке қайтарылған
Президент заңсыз иемденілген активтерді қайтару жұмысының нәтижелеріне де тоқталды.
Оның мәліметінше, Бас прокуратура жалпы сомасы 1,3 триллион теңгеден асатын активтерді қайтарған.
Бұл қаражат 466 әлеуметтік және инфрақұрылымдық нысанның құрылысына бағытталған.
Қазіргі уақытта олардың 383-і салынып біткен.
Қаржы жұмсалған нысандардың қатарында:
- Медициналық мекемелер.
- Сумен жабдықтау желілері.
- Мектептер.
- Спорт кешендері.
- Басқа да әлеуметтік және инфрақұрылымдық нысандар.
Осылайша, жарияланған дерек бойынша жоспарланған 466 нысанның 383-і аяқталған. Қалған 83 нысан бойынша жұмыс жалғасуда.
Президент жолдар мен әлеуметтік нысандардың сапасын тексеруді көтерді
Мемлекет басшысы қайтарылған қаражаттың жұмсалуына ғана емес, салынған нысандардың сапасына да назар аударды.
Оның айтуынша, кейбір әлеуметтік және инфрақұрылымдық нысандардың, соның ішінде жолдардың сапасы талапқа сай болмайтын жағдайлар кездеседі.
Сондықтан Президент аяқталған құрылыстардың сапасын тексеруге негіз бар екенін жеткізді.
Мемлекет басшысы жолдар, әуежайлар, емханалар, оңалту орталықтары, шығармашылық үйлері, мектептер мен спорт кешендері сапалы салынуы керек екенін атап өтті.
Бұл талап мемлекет қаржысына салынатын барлық әлеуметтік инфрақұрылым нысандарына қатысты.
Мемлекет қаржысын арнайы комиссия бақылайды
Президент мемлекеттік қаражаттың тиімді жұмсалуын бақылау үшін арнайы мемлекеттік комиссия құрылатынын мәлімдеді.
Комиссияның құрамы келесі аптаның басында жариялануға тиіс.
Оның негізгі міндеті – мемлекет қаржысының мақсатты әрі тиімді пайдаланылуын қадағалау.
Бұл шешім әсіресе қайтарылған активтер есебінен салынып жатқан нысандардың сапасы мен қаржыландыру ашықтығына қатысты маңызды.
Үкіметке 24 қарашаға дейін қандай тапсырма берілді?
Қауіпсіздік Кеңесінің шұғыл отырысындағы негізгі тапсырмалардың бірі квазимемлекеттік сектордағы жемқорлық тәуекелдерін азайтуға қатысты болды.
Президент Үкімет пен бақылаушы органдарға 2026 жылғы 24 қарашаға дейін ұсыныстар әзірлеуді тапсырды.
Ұсыныстар екі негізгі бағытты қамтуы тиіс:
- Сыбайлас жемқорлыққа қатысты құқық бұзушылықтарды барынша азайту.
- Квазимемлекеттік сектор компаниялары мен олардың қызметкерлерінің жұмыс сапасын айтарлықтай жақсарту.
Президент мемлекеттік компаниялардағы жемқорлықты олардың ең осал тұстарының бірі деп бағалады.
Оның пікірінше, бұл мәселені шешу үшін тек жекелеген құқық бұзушылықтарды тергеу жеткіліксіз. Басқару сапасын жақсартуға және заң талаптарының орындалуын қамтамасыз етуге бағытталған жүйелі шаралар қажет.
Тоқаев: заң, әділеттілік және тәртіп басты бағдар болады
Мемлекет басшысы Қазақстан жаңа тарихи кезеңге қадам басқанын айтып, мемлекеттік органдарды бұрынғы жетістіктермен шектелмеуге шақырды.
Ол сыбайлас жемқорлықпен күрес, әлеуметтік инфрақұрылымды дамыту және мемлекеттік қаражаттың тиімді жұмсалуын қамтамасыз ету өзара байланысты міндеттер екенін атап өтті.
Президенттің айтуынша, «Халықтық құрылыс» бағдарламасын іске асыруға кедергі келтіретін әрекеттерге жол берілмейді.
Отырыстың соңында Мемлекет басшысы елдің алдағы дамуындағы негізгі ұстанымдарды тағы бір мәрте атап өтті.
«Осы істе Конституциямызда бекітілген Заң, Әділеттілік және Тәртіп қағидаттары айнымас темірқазығымыз болады. Әрине, бұл жол оңай болмайды. Тіпті түрлі қиындықтар да кездесетіні анық. Халқымыз «Жол мұраты – жету» деп бекер айтпаған. Сондықтан табандылық танытып, алға қойған мақсаттарымызға міндетті түрде қол жеткіземіз.»
Бұған дейін біз «Самұрық-Қазына» мен ҚТЖ басшылары ұсталғаннан кейін Қауіпсіздік Кеңесінің шұғыл отырысын өткізу туралы шешім жөнінде хабарлаған едік. Президенттің 13 қарашадағы мәлімдемесі осы оқиғадан кейін қабылданатын шаралардың негізгі бағыттарын айқындады.
