Каспий теңізінің Қазақстанға тиесілі акваториясы соңғы 25 жылда 16 мың шаршы шақырымнан астамға қысқарды. Бұл дерек Түркияның Анталья қаласында өткен COP31 климаттық конференциясында жарияланды. Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрлігінің мәліметінше, еліміз Каспий маңы мемлекеттеріне бірлескен ғылыми зерттеулерді күшейтіп, теңіз экожүйесін қорғау үшін ортақ мониторинг жүйесін дамытуды ұсынды, деп хабарлайды DKNews.kz.
Қазақстанның бастамасы Әзербайжан павильонында ұйымдастырылған «Каспий теңізі: қоршаған ортаны қорғау жолындағы ғылым және өңірлік ынтымақтастық» атты халықаралық пікірталаста көтерілді.
Жиынға Әзербайжан Президентінің климат мәселелері жөніндегі өкілі Мұхтар Бабаев пен Қазақстанның Экология және табиғи ресурстар вице-министрі Мансұр Ошурбаев қатысты.

Каспийдің Қазақстанға тиесілі акваториясы қаншалықты қысқарды?
Жағалау сызығының өзгерісіне жүргізілген талдау соңғы ширек ғасырда Каспий теңізінің қазақстандық бөлігінде елеулі өзгерістер болғанын көрсетті.
Ресми мәлімет бойынша, 25 жыл ішінде теңіздің Қазақстанға тиесілі акваториясының ауданы 16 мың шаршы шақырымнан астамға азайған.
Бұл көрсеткіш Каспийдегі экологиялық өзгерістердің ауқымын сипаттайды. Алайда оны теңіздің бүкіл аумағы дәл осындай көлемде қысқарды деп түсінуге болмайды. Әңгіме Қазақстанға тиесілі акваториядағы өзгеріс туралы болып отыр.

Теңіз деңгейінің төмендеуі жағалау экожүйелеріне, табиғи мекендеу ортасына және теңізбен байланысты шаруашылық қызметіне әсер етуі мүмкін.
Каспийге қандай экологиялық қауіптер төніп тұр?
Қазақстан делегациясы Каспий өңіріндегі экологиялық жағдайға әсер ететін бірнеше өзекті мәселені атап өтті.

Олардың қатарында:
- Каспий теңізі деңгейінің төмендеуі және жағалау сызығының өзгеруі.
- Климаттың өзгеруіне байланысты экологиялық тәуекелдердің күшеюі.
- Теңіз ортасының ластануы.
- Биоалуантүрліліктің азаюы.
- Теңіз және жағалау экожүйелерінің табиғи тепе-теңдігінің бұзылуы.
Бұл мәселелер бір мемлекеттің аумағымен шектелмейді. Каспий – бес елге ортақ тұйық су айдыны. Сондықтан оның экологиялық жағдайын зерттеу мен қорғау өңірлік ынтымақтастықты қажет етеді.
Қазақстан Каспий маңы елдеріне не ұсынды?
Қазақстан Каспий теңізінің экожүйесін сақтау үшін ғылыми ынтымақтастықты жаңа деңгейге көтеру бастамасын ұсынды.
Негізгі ұсыныстар үш бағытты қамтиды:
- Бірлескен экологиялық мониторинг. Теңіз деңгейін, су сапасын және экожүйелердегі өзгерістерді тұрақты бақылау.
- Ғылыми деректер алмасу. Каспий маңы мемлекеттерінің зерттеу нәтижелерін өзара пайдалану мүмкіндігін кеңейту.
- Ғылыми мекемелердің ынтымақтастығы. Бес елдің бейінді институттары арасында бірлескен зерттеулер жүргізу.
Вице-министр Мансұр Ошурбаевтың айтуынша, Каспийдегі өзгерістердің ауқымы нақты ғылыми деректер мен кешенді зерттеулерге негізделген келісілген шешімдерді талап етеді.
Бұл бастамалар әзірге өңірлік ынтымақтастықты дамытуға бағытталған ұсыныстар ретінде көтерілді. Олардың нақты іске асырылу тетіктері мен мерзімдері туралы ақпарат жарияланған жоқ.
Қазақ Каспий теңізі ғылыми-зерттеу институтының рөлі қандай?
Қазақстанның осы бағыттағы маңызды қадамдарының бірі – Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың бастамасымен Қазақ Каспий теңізі ғылыми-зерттеу институтының құрылуы.
Институттың негізгі міндеті – Каспий теңізінің табиғи ортасын кешенді зерттеу және экожүйені сақтауға бағытталған шараларды ғылыми деректермен қамтамасыз ету.
Қазақстан бұл ғылыми мекеменің әлеуетін арттырып, оның Каспий маңы елдеріндегі зерттеу ұйымдарымен байланысын кеңейтуге мүдделі.
Мұндай ынтымақтастық әртүрлі елдердің ғылыми бақылауларын салыстыруға, теңіздегі өзгерістерді жан-жақты бағалауға және табиғатты қорғау шараларын әзірлеуге мүмкіндік береді.
Тегеран конвенциясы не үшін маңызды?
Антальядағы пікірталаста Каспий теңізінің теңіз ортасын қорғау жөніндегі негіздемелік конвенциясы – Тегеран конвенциясы аясындағы ынтымақтастыққа да ерекше назар аударылды.
Бұл құжат Каспий маңы бес мемлекетінің – Қазақстан, Әзербайжан, Иран, Ресей және Түрікменстанның экологиялық өзара іс-қимылына негіз болады.
Конвенция аясындағы ынтымақтастық теңіз ортасының ластануын болдырмауға, биоалуантүрлілікті сақтауға және экожүйелерді қорғауға бағытталған.
COP31 аясындағы талқылауда ғылыми зерттеулердің осы міндеттерді орындаудағы рөлі қарастырылды.
Ғылыми зерттеулер нақты жобаларға қалай айналуы мүмкін?
Қазақстан тарапы ғылыми зерттеулер мен сараптамалық бағалаулар тек ақпарат жинаумен шектелмеуі керек екенін атап өтті.
Олардың нәтижелері табиғатты қорғау саласындағы басым жобаларды анықтауға, нақты бастамаларды әзірлеуге және халықаралық қолдау тартуға негіз болуы тиіс.
Атап айтқанда, бірлескен зерттеулер теңіз ортасының ластануын азайту, биоалуантүрлілікті сақтау және бұзылған экожүйелерді қалпына келтіру бағыттарындағы шешімдерді ғылыми тұрғыдан негіздеуге көмектесе алады.
Сонымен бірге халықаралық қолдау тарту мүмкіндігі айтылғанымен, осы пікірталас нәтижесінде нақты қаржыландыру көлемі немесе жаңа инвестициялық келісім жарияланған жоқ.
Бұл Қазақстан үшін нені білдіреді?
Каспий теңізінің экологиялық жағдайы Қазақстанның батыс өңірлері үшін ерекше маңызды. Теңіз деңгейінің өзгеруі жағалау аумақтарының табиғи жағдайына және теңізбен байланысты қызмет түрлеріне әсер етуі мүмкін.
Соңғы 25 жылда қазақстандық акваторияның 16 мың шаршы шақырымнан астамға қысқаруы ұзақ мерзімді ғылыми бақылаулардың қажеттігін көрсетеді.
Қазақстан ұсынған бірлескен мониторинг пен деректер алмасу бастамасы Каспийдегі өзгерістерді барлық жағалау мемлекеттерінің қатысуымен зерттеуге бағытталған.
Алдағы кезеңде басты міндет – ғылыми ынтымақтастықты нақты зерттеулерге, ортақ бақылау тетіктеріне және экожүйені қорғауға арналған практикалық шараларға айналдыру.
Қазақстан Каспий маңы мемлекеттерімен осы бағыттағы ынтымақтастықты жалғастыруға және теңіздің бірегей экожүйесін сақтауға арналған келісілген тәсілдерді әзірлеуге мүдделі екенін білдірді.
Бұған дейін біз Қазақстанның COP31 конференциясында Каспий теңізін сақтауға халықаралық инвестиция тарту және өңірлік ынтымақтастықты күшейту бастамасын көтергені туралы жазған едік. Сол кездесуде теңіз деңгейінің төмендеуіне бейімделу, ғылыми мониторингті дамыту және табиғатты қорғау жобаларын қаржыландыру мәселелері талқыланған болатын.