Каспий теңізін сақтау үшін халықаралық күш-жігерді біріктіру қажет. 2026 жылғы 13 қарашада Түркияның Анталья қаласында өтіп жатқан COP31 климаттық конференциясында Каспий маңы мемлекеттері теңіз деңгейінің төмендеуіне қарсы бірлескен шараларды және халықаралық қаржыландыру мүмкіндіктерін талқылады. Қазақстандағы БҰҰ Даму бағдарламасының (БҰҰДБ) баспасөз хабарламасына сәйкес, жоғары деңгейдегі кездесу Қазақстанның ұлттық павильонында өтті, деп хабарлайды DKNews.kz.
«Каспий теңізінің достары: өңірлік бастамалардан бірлескен іс-қимылға дейін» атты сессияны Қазақстанның Экология және табиғи ресурстар министрлігі ұйымдастырды. Ал БҰҰДБ халықаралық пікірталасқа модераторлық етті. Кездесуге Каспий маңындағы мемлекеттердің, халықаралық ұйымдар мен қаржы институттарының өкілдері қатысты.
Каспийдің тартылуы бес мемлекетке қауіп төндіріп отыр
Каспий теңізі деңгейінің төмендеуі өңірдегі ең өзекті экологиялық мәселелердің біріне айналды. Климаттың өзгеруі мен адам әрекетіне байланысты су теңгерімінің бұзылуы табиғи экожүйелерге, жағалау инфрақұрылымына және экономикалық қызметке әсер етуі мүмкін.
Бұл мәселе Қазақстанмен қатар Әзербайжан, Иран, Ресей және Түрікменстан үшін де маңызды. Өйткені бес мемлекет ортақ теңіздің табиғи ресурстарын пайдаланады және оның экологиялық жағдайына тәуелді.
Мамандардың пікірінше, мұндай ауқымды мәселені бір елдің күшімен шешу мүмкін емес. Сондықтан мемлекеттерге ғылыми зерттеулерді бірлесіп жүргізу, теңіз деңгейін бақылау жүйелерін жетілдіру және экологиялық деректермен тұрақты алмасу қажет.
Әсіресе Қазақстан үшін Солтүстік Каспийдегі өзгерістерді бақылаудың маңызы зор. Теңіз деңгейінің ауытқуы жағалау аумақтарының табиғи жағдайына және инфрақұрылымына ықпал етуі мүмкін.
Каспийді сақтауға халықаралық инвестиция тартылмақ
Сессияның негізгі тақырыптарының бірі Каспий өңірінің өңірлік инвестициялық портфелін қалыптастыру болды.
Бұл бастама Каспий маңы мемлекеттерінің ұсыныстары мен басымдықтарына сүйеніп әзірленуде. Оның мақсаты — бірлескен экологиялық жобаларды нақтылап, оларды іске асыру үшін халықаралық қаржы институттары мен климаттық қорлардың қолдауын тарту.
Кездесуде ықтимал қаржыландыру тетіктері, техникалық көмек және инвестициялық ынтымақтастық мәселелері қаралды.
Қазақстанның Экология және табиғи ресурстар министрі Әлібек Қуантыров инвестициялық портфель нақты нәтижеге бағытталуы керектігін атап өтті.
«Өңірлік инвестициялық портфель бастамалардың жай ғана тізбесі емес, оларды одан әрі әзірлеуге, ілгерілетуге және халықаралық қолдау тартуға мүмкіндік беретін нақты тәжірибелік құралға айналуы тиіс. Біз халықаралық серіктестерді, донорлар мен қаржы институттарын осы жұмысқа қосылып, Каспий теңізінің бірегей экожүйесін сақтауға бағытталған жобаларды іске асыруға өз үлестерін қосуға шақырамыз», – деді Қазақстан Республикасының Экология және табиғи ресурстар министрі Әлібек Қуантыров.
Әзірге өңірлік инвестициялық портфель аясында тартылатын қаржының жалпы көлемі жарияланған жоқ. Тараптар жобаларды дайындау мен қаржыландырудың ықтимал жолдарын талқылады.
Каспийді сақтау жоспары 2036 жылға дейін есептелген
Кездесуде Каспий теңізі деңгейінің ауытқуына байланысты 2026–2036 жылдарға арналған іс-қимыл жоспары таныстырылды.
Құжат Тегеран конвенциясы хатшылығының қолдауымен әзірленіп жатыр. Бұл конвенция Каспий теңізінің теңіз ортасын қорғау саласындағы өңірлік ынтымақтастықтың негізгі құқықтық тетіктерінің бірі саналады.
Талқыланған басым бағыттар:
- Каспий теңізінің деңгейін тұрақты бақылау және мониторинг жүйелерін жетілдіру.
- Каспий маңы мемлекеттерінің бірлескен ғылыми зерттеулерін дамыту.
- Климаттық және экологиялық деректермен алмасуды күшейту.
- Жағалау аумақтарының табиғи өзгерістерге бейімделу шараларын әзірлеу.
- Халықаралық қаржыландыруға ұсынылатын ортақ жобаларды дайындау.
Бұл бағыттағы ынтымақтастық бұрын да халықаралық деңгейде көтерілген. 2024 жылғы қарашада Бакуде өткен COP29 конференциясында Каспий маңы мемлекеттері теңіз деңгейінің төмендеуіне байланысты ынтымақтастықты нығайту туралы декларация қабылдаған болатын.
Қазір Қазақстан мен Түрікменстан Каспийдің су ресурстарын сақтау жөніндегі мемлекетаралық бағдарлама әзірлеу бастамасын да ілгерілетіп отыр.
БҰҰДБ нақты жобаларды іске асыруға көмектесуге дайын
БҰҰ Даму бағдарламасы Каспий маңы мемлекеттері арасындағы ғылыми және институционалдық ынтымақтастықты нығайтуға қолдау көрсетіп келеді.
БҰҰДБ-ның климаттың өзгеруіне бейімделу саясаты мен жоспарлау жөніндегі аға техникалық кеңесшісі Рохини Кохли өңірлік бастамаларды нақты іс-қимылға айналдырудың маңызын атап өтті.
«Келесі қадам: Каспий маңы мемлекеттерінің басымдықтарын нақты іс-қимылға айналдыру. Ол үшін климаттық тәуекелдер туралы деректерді пайдаланып, институционалдық әлеуетті нығайтып, жобаларды іске асыруға дайындау керек. БҰҰДБ өз мандаты мен келісілген бағдарламалар аясында осы жұмысты ілгерілету үшін үйлестіруге, жобаларды дайындауға және серіктестіктерді дамытуға жәрдемдесе алады», – деп атап өтті БҰҰДБ-ның климаттың өзгеруіне бейімделу саясаты мен жоспарлау жөніндегі аға техникалық кеңесшісі Рохини Кохли.
Бағдарлама ғылыми зерттеулерді үйлестіруге, мониторинг жүйесін дамытуға және теңіз деңгейінің өзгеруіне бейімделу шараларын әзірлеуге қолдау көрсетуді жалғастырады.
Жапония Каспийге арналған жобаға 3 млн доллар бөлді
Каспий өңірін қолдауға бағытталған нақты жобалардың бірі Қазақстанда жүзеге асырылып жатыр.
2026 жылғы мамырда Қазақстандағы БҰҰДБ Жапония Үкіметінің қаржылық қолдауымен құны 3 млн АҚШ долларын құрайтын жобаны іске қосты.
Жоба Каспий теңізі деңгейінің төмендеуіне байланысты өңірдің тұрақтылығын арттыруға бағытталған. Ол Қазақстанның Экология және табиғи ресурстар министрлігімен және Су ресурстары және ирригация министрлігімен бірлесіп жүзеге асырылуда.
Жоба аясында мынадай жұмыстар жоспарланған:
- Гидрологиялық бекеттерді жаңғырту.
- Солтүстік Каспийдегі бақылау жүйесін дамыту.
- Теңіз деңгейінің өзгеруіне қатысты бірлескен ғылыми зерттеулер жүргізу.
- Каспий маңы елдерінің өңірлік ынтымақтастығын нығайту.
- Ғалымдар мен мемлекеттік органдардың өзара байланысына арналған платформа құру.
Жиналған деректер мен ғылыми зерттеу нәтижелері теңіз деңгейінің өзгеруіне бейімделу жөніндегі нақты шараларды әзірлеуге пайдаланылмақ.
Айта кетейік, 3 млн доллар — Жапония қолдауымен іске қосылған жеке жобаның құны. Бұл қаражат COP31 аясында талқыланған бүкіл өңірлік инвестициялық портфельдің жалпы қаржыландыру көлемін білдірмейді.
Қазақстан үшін қандай нәтиже маңызды
Каспий теңізінің деңгейі төмендеген сайын жағалау аумақтарындағы экологиялық және экономикалық тәуекелдерді бағалау қажеттілігі артып келеді.
Қазақстан үшін халықаралық ынтымақтастықтың басты нәтижесі ғылыми деректердің сапасын жақсарту, мониторинг мүмкіндіктерін кеңейту және табиғи өзгерістерге бейімделу жобаларын әзірлеу болуы мүмкін.
Антальядағы сессияда теңіз деңгейін қалпына келтіруге қатысты нақты кепілдік немесе барлық елдер үшін міндетті қаржыландыру көлемі жарияланған жоқ.
Негізгі назар мемлекеттердің бірлескен жұмысын күшейтуге, халықаралық серіктестерді тартуға және экологиялық бастамаларды іске асыруға дайын жобаларға айналдыруға аударылды.
Каспийдің болашағы тек экологиялық мәселе емес. Ол бес мемлекеттің экономикасына, табиғи ресурстарына және жағалауда тұратын халықтың өміріне тікелей қатысты. Сондықтан өңірлік келісімдерді нақты нәтижеге айналдыру алдағы жылдардағы маңызды міндеттердің бірі болмақ.
Бұған дейін біз Қазақстан мен Әзербайжанның Каспий теңізін сақтап қалу жолындағы бірлескен бастамалары туралы жазған болатынбыз. Екі ел теңіздің экологиялық мәселелерін шешу үшін мемлекетаралық ынтымақтастықты нығайтуды көздеп отыр.
