Қазақстанның энергетика секторында тоғыз айда 3,553 трлн теңгенің сатып алуы жүзеге асырылды. Оның 55,4%-ы, яғни шамамен 1,97 трлн теңгесі елішілік құндылық үлесіне тиесілі, деп хабарлайды DKNews.kz.
Бұл туралы энергетика министрі Ерлан Ақкенженов Премьер-министр Олжас Бектеновтің төрағалығымен өткен Үкімет отырысында мәлімдеді. Үкіметтің ресми мәліметінше, отырыста отандық өндірісті қолдау және ірі компаниялардың сатып алуларына қазақстандық кәсіпорындарды кеңінен тарту мәселелері қаралды.
Энергетика министрлігі жыл соңына дейін елішілік құндылық үлесін 65,5%-ға жеткізуді күтеді. Бұл 2026 жылға бекітілген 60,7% жоспарлы көрсеткіштен жоғары, алайда әзірге болжам болып отыр.
Негізгі міндет – мұнай-газ жобаларының сатып алуларында қазақстандық тауарлар, жұмыстар мен қызметтердің үлесін арттырып, жергілікті кәсіпорындарға ұзақмерзімді тапсырыстар беру.
3,553 трлн теңгенің қаншасы Қазақстанда қалды?
2026 жылдың қаңтар-қыркүйек айларында энергетика секторындағы жер қойнауын пайдаланушылардың тауарлар, жұмыстар және қызметтер сатып алуы 3,553 трлн теңгені құрады.
Оның 55,4%-ы елішілік құндылық ретінде есептелген. Бұл көрсеткіш сатып алулардағы Қазақстанда қалыптасқан құн үлесін білдіреді.
Елішілік құндылық тек отандық тауарларды сатып алумен шектелмейді. Оған жұмыстар мен қызметтердегі жергілікті құрамдас бөліктер де кіреді. Сондықтан жалпы 55,4% көрсеткішін мұнай-газ жабдықтарының дәл осындай үлесі Қазақстанда өндірілді деп түсіндіруге болмайды.
Министрлік бұрын жасалған меморандумдар мен келісімдерді нақты сатып алу шарттарына айналдыру арқылы жыл соңына дейін бұл көрсеткішті 65,5%-ға дейін арттыруды күтеді.
ТШО, ҚПО және НКОК қанша өнім сатып алды?
Қазақстандағы ірі мұнай-газ жобаларының операторлары – Теңізшевройл (ТШО), Қарашығанақ Петролиум Оперейтинг (ҚПО) және Норт Каспиан Оперейтинг Компани (НКОК) – жергілікті қамтуды арттыру жұмысының негізгі қатысушылары.
Министрліктің мәліметінше, 2025 жылы ірі операторлардың тауарлар, жұмыстар мен қызметтер сатып алуының жалпы көлемі 2,837 трлн теңгеге жеткен. Бұл 2024 жылғы көрсеткіштен 4%-ға жоғары.
Осы соманың 1,595 трлн теңгесі немесе 56,2%-ы елішілік құндылыққа тиесілі болған.
Бұл – 2025 жылдың толық жылдық нәтижесі. Ал 2026 жылғы 3,553 трлн теңге көрсеткіші энергетика секторындағы жер қойнауын пайдаланушылардың тоғыз айлық сатып алуларын қамтиды. Сондықтан екі көрсеткішті бірдей компаниялар тобының тікелей салыстырылатын нәтижесі ретінде қарастыру дұрыс емес.
Қазақстандық өндірушілер 301,5 млрд теңгеге шарт жасасты
2026 жылғы қазанда өткен Мұнай-газ машинасын жасауды дамыту форумы және ТШО, ҚПО мен НКОК ұйымдастырған ашық есік күндері қазақстандық кәсіпорындар үшін жаңа келісімдер жасауға мүмкіндік берді.
Іс-шаралар қорытындысында:
- 301,5 млрд теңгеге отандық өндірушілермен 27 келісімшарт жасалды.
- 10 меморандумға одан әрі ынтымақтастық туралы қол қойылды.
- Ірі операторлардың сатып алуларына жергілікті компанияларды тарту мәселелері талқыланды.
Салыстыру үшін, 2025 жылы өткізілген осындай форум нәтижесінде шамамен 200 млрд теңгеге келісімшарттар жасалған болатын.
Биылғы 301,5 млрд теңге – қол қойылған келісімшарттардың жалпы сомасы. Бұл қаражаттың барлығы қазірдің өзінде төленді немесе өнім толық жеткізілді дегенді білдірмейді.
2029 жылға қарай жергілікті тауарлар үлесі 30%-ға жетпек
Энергетика министрлігі ірі мұнай-газ операторларымен бірлесіп, сатып алу рәсімдерін қазақстандық өндірушілерге қолайлы ету бағытында жұмыс жүргізіп жатыр.
ТШО, НКОК және ҚПО үшін тауарлар, жұмыстар мен қызметтердегі елішілік құндылықты дамыту бағдарламалары бекітілген.
Ірі жобалар бойынша 2029 жылға қарай тауарлардағы жергілікті қамту үлесін 15%-дан 30%-ға дейін арттыру көзделіп отыр.
Бұл көрсеткіш жалпы сатып алулардағы елішілік құндылық үлесінен бөлек есептеледі. Ол нақты тауарларды Қазақстанда өндіру мен жеткізуді кеңейтуге бағытталған.
Жер қойнауын пайдалануға арналған келісімшарттарға елішілік құндылық бойынша мынадай ең төменгі көрсеткіштерді енгізу жұмысы жүргізілуде:
- Тауарлар бойынша – кемінде 30%.
- Жұмыстар мен қызметтер бойынша – кемінде 80%.
Бұл талаптарды келісімшарттарға енгізу жұмысы жалғасып жатыр. Сондықтан оларды барлық қолданыстағы келісімшартта толық орындалған көрсеткіш ретінде қабылдауға болмайды.
Отандық кәсіпорындарға сатып алуда қандай басымдық беріледі?
Министрлік жер қойнауын пайдаланушылардың сатып алу тәртібіне отандық өндірушілерді қолдайтын тетіктер енгізілгенін хабарлады.
Қолданыстағы қағидаларға сәйкес, қажетті өнімді шығаратын бір ғана қазақстандық өндіруші болған жағдайда, одан тікелей сатып алу мүмкіндігі қарастырылған.
Ал мұндай өнімді шығаратын екі немесе одан да көп отандық кәсіпорын болса, олардың арасында конкурс өткізу көзделеді.
Сонымен қатар Жер қойнауы туралы кодекске сатып алынатын тауарлардағы жергілікті қамтудың ең төменгі үлесіне қатысты міндеттемелерді келісімшарттарда бекітуге бағытталған өзгерістер енгізілген.
Мұндай шаралар қазақстандық кәсіпорындардың ірі мұнай-газ жобаларына жеткізуші ретінде қатысу мүмкіндігін кеңейтуді көздейді.
Мұнай-газ саласына қажет 160-тан астам тауар анықталды
Энергетика министрлігі Мұнай-газ машинасын жасауды дамыту орталығымен (IMBC) бірлесіп, жергілікті өндірісті дамытуға болатын тауарларды анықтау жұмысын жүргізіп жатыр.
Осы жұмыстың нәтижесінде 19 тауар санаты белгіленіп, ірі операторлар тарапынан жоғары сұранысқа ие 160-тан астам тауар түрі іріктелген.
Бұл тізім отандық кәсіпорындарға қандай өнімдерге сұраныс бар екенін түсінуге және жаңа өндірістерді жоспарлауға көмектесе алады.
Дегенмен сұраныстың болуы ғана жеткіліксіз. Мұнай-газ саласында қолданылатын жабдықтар техникалық қауіпсіздік, сапа және халықаралық сертификаттау талаптарына сәйкес келуі тиіс.
75 ұзақмерзімді шарт және 42 офтейк-келісімшарт жасалды
Қазақстандық кәсіпорындарды қолдаудың маңызды құралдарының бірі – ұзақмерзімді сатып алу шарттары.
Министрліктің мәліметінше, 2025 жылдың қорытындысында жер қойнауын пайдаланушылардың отандық тауар өндірушілермен жасасқан ұзақмерзімді шарттарының сомасы 50,7 млрд теңгеге жеткен.
Ал 2026 жылдың басынан бері:
- 79,7 млрд теңгеге 75 ұзақмерзімді шарт жасалды.
- 668,9 млн теңгеге 42 офтейк-келісімшарт жасалды.
Офтейк-келісімшарт өндірушінің болашақта шығаратын өнімін сатып алуға қатысты алдын ала міндеттемелерді айқындайды.
Бұл кәсіпорындарға өндірістік қуаттарын кеңейтуге, жабдық алуға және жаңа өнім түрлерін игеруге қажетті инвестицияны жоспарлауға мүмкіндік береді.
Қазақстанда тағы 15 жаңа өндірісті жергіліктендіру жоспарланған
Мұнай-газ жабдықтарының өндірісін Қазақстанда орналастыру жұмысы бірнеше жылдан бері жүргізіліп келеді.
2022–2025 жылдары жалпы сомасы 7,9 млрд теңге болатын 10 өндіріс жергіліктендіріліп, 350-ден астам жаңа жұмыс орны ашылған.
Қазір қосымша 37,7 млрд теңгеге 15 жаңа өндірісті жергіліктендіру жұмыстары жүргізілуде.
Бұл жобалар мұнай-газ саласында жоғары сұранысқа ие өнімдерді шығаратын халықаралық және қазақстандық өндірушілермен бірлесіп жүзеге асырылмақ.
Министрлік мұндай жобалар ел ішінде қосылған құны жоғары өнім шығаруға және жаңа технологиялық құзыреттерді игеруге жағдай жасайды деп күтеді.
Халықаралық сертификаттауға 60 млн теңгеге дейін қолдау
Отандық өндірушілердің ірі мұнай-газ операторларына өнім жеткізуі үшін халықаралық стандарттарға сәйкестігін растауы маңызды.
Осы мақсатта сертификаттау шығындарын өтеудің шекті мөлшерін 3 мыңнан 15 мың айлық есептік көрсеткішке дейін ұлғайту жұмысы жүргізілген.
Министрлік мәліметінше, бұл кәсіпорындарға халықаралық сертификаттауға жұмсаған шығындарының 60 млн теңгеге дейінгі бөлігін өтеуге мүмкіндік береді.
Мұндай қолдау отандық өндірушілердің ТШО, ҚПО және НКОК жеткізу тізбектеріне кіру мүмкіндігін кеңейтуге бағытталған.
Сонымен қатар сертификаттау халықаралық нарыққа шығуға қажетті талаптардың бірі саналады.
Қазір мұнай-газ секторындағы жеті қазақстандық тауар өндірушінің Еуропа, Солтүстік Америка және Азия елдеріне өнім экспорттау тәжірибесі бар.
Қазақстандық бизнес үшін негізгі мүмкіндік қандай?
Энергетика министрлігі ұсынған көрсеткіштер мұнай-газ секторындағы сатып алулардың ауқымды нарық екенін көрсетеді. Тоғыз айда жұмсалған 3,553 трлн теңгенің едәуір бөлігі елішілік құндылық ретінде есептелгенімен, отандық тауар өндірісін кеңейтуге әлі де мүмкіндік бар.
Алдағы міндет – жергілікті қамту үлесін арттырумен қатар, қазақстандық кәсіпорындардың технологиялық деңгейін көтеру, жаңа жабдықтар өндірісін игеру және ұзақмерзімді тапсырыстарды көбейту.
Бұл жұмыстың нәтижесі 2029 жылға белгіленген көрсеткіштердің орындалуына, жаңа өндірістердің іске қосылуына және операторлармен жасалған келісімшарттардың нақты жеткізілімдерге айналуына байланысты болады.
Бұған дейін біз Қазақстанның ірі мұнай-газ операторларының сатып алуларына жергілікті өндірушілерді тарту және халықаралық сертификаттау шығындарын өтеу тетіктерін кеңейтуі туралы жазған едік. Қазіргі шаралар осы жұмысты нақты келісімшарттармен және жаңа өндірістік жобалармен толықтыруға бағытталған.