Конституциялық сотқа 18 мыңнан астам өтініш түсті: Қазақстанда не өзгереді

385
Мәдина Есенова Редактор
Фотосурет: коллаж DKNews.kz/AI-generated

Қазақстан заңнамасын ауқымды өзгерістер күтіп тұр. Жаңа Конституция қабылданғаннан кейін елде құқықтық олқылықтарды жою, заң шығару тәсілдерін қайта қарау және азаматтардың құқықтарын, соның ішінде жасанды интеллект қолданылған жағдайда да қорғау міндеті тұр, деп хабарлайды DKNews.kz.

Бұл туралы Қазақстан Республикасы Конституциялық сотының төрағасы Эльвира Азимова Құрылтай отырысында конституциялық заңдылықтың жай-күйі туралы жыл сайынғы Жолдауын таныстыру барысында мәлімдеді.

Конституциялық сот өз жұмысының нәтижелерін жариялап, депутаттарға заңнаманы жетілдіру жөніндегі ұсыныстарын жеткізді.

18 мыңнан астам өтініш: қазақстандықтар өз құқықтарын қорғауға ұмтылуда

Конституциялық сот жұмысын бастағаннан бері 18 мыңнан астам өтініш түскен. Өтініш берушілердің шамамен 99 пайызы – азаматтар.

Бұл көрсеткіш конституциялық құқықтарды қорғау тетігіне сұраныстың жоғары екенін аңғартады. Қазақстандықтар қолданыстағы заң нормалары өздерінің конституциялық құқықтары мен бостандықтарына нұқсан келтіреді деп есептеген жағдайда сотқа жүгінеді.

Мұндай өтініштер жекелеген құқық бұзушылықтарды ғана емес, заңнамадағы жүйелі түрде шешуді қажет ететін кемшіліктерді де анықтауға мүмкіндік береді.

Конституциялық соттың мәліметінше, оның нормативтік қаулыларының 70 пайызы орындалған. Дегенмен шешімнің қабылдануы анықталған мәселелердің барлығы толық шешілді дегенді білдірмейді.

Азаматтарға 40 миллион теңгеден астам қаржы қайтарылды

Конституциялық бақылаудың нәтижелері сот тәжірибесінен де, азаматтардың қаржылық мүдделерін қорғау ісінен де көрініс тауып отыр.

Қазақстан соттары мыңнан астам сот актісінде Конституциялық соттың нормативтік қаулыларына сілтеме жасаған. Сонымен қатар Конституциялық соттың құқықтық ұстанымдары бұрын қабылданған сот актілерін қайта қарауға негіз болған.

Қаржылық тұрғыдан да нақты нәтиже бар.

Прокурорлық қадағалау және қабылданған шаралардың нәтижесінде мыңнан астам азаматтың құқығы қалпына келтірілген. Заңсыз өндіріп алынған қаражат пен зейнетақы төлемдері бойынша берешекті қоса есептегенде, 40 миллион теңгеден астам қаржы қайтарылған.

Бұл конституциялық бақылаудың азаматтар үшін нақты пайдасы бар екенін көрсетеді. Оның нәтижесінде сот шешімдері қайта қаралып, бұзылған құқықтар қалпына келтіріліп, заңсыз алынған ақша иелеріне қайтарылады.

Жаңа Конституция заңдарды қайта қарауды талап етеді

Қазақстан Тәуелсіздігінің 35 жылдығында жаңа Конституцияның қабылдануы заң шығару жұмысына қойылатын талаптарды өзгертті.

Жаңа конституциялық қағидаттар мен құндылықтар қолданыстағы заңнаманы жүйелі түрде жаңартуды қажет етеді. Ендігі міндет – заң нормаларын Конституция талаптарына сәйкестендіру және құқықтық қайшылықтардың алдын алу.

Конституциялық сот заңнаманы жетілдіру кезінде үш негізгі талапқа назар аударды: құқықтық айқындық, мөлшерлестік және құқықтық реттеудің болжамдылығы.

Бұл талаптардың азаматтар мен бизнес үшін практикалық маңызы бар. Заң нормалары түсінікті, құқықтарды шектеу шаралары негізді, ал заңдарды қолданудың салдары алдын ала болжанатындай болуы тиіс.

Эльвира Азимова Конституциялық соттың құқықтық ұстанымдарын заң жобаларын әзірлеу кезеңінен бастап ескеру қажеттігін жеткізді.

Мұндай тәсіл жаңа заңдар қабылданғаннан кейін туындайтын дауларды күтпей, конституциялық-құқықтық тәуекелдерді алдын ала анықтауға мүмкіндік береді.

Жасанды интеллект азаматтардың құқығын қорғауда жаңа міндеттер жүктейді

Жолдауда көтерілген маңызды мәселелердің бірі – мемлекеттік басқаруды цифрландыру және жасанды интеллект қолдану кезіндегі конституциялық кепілдіктер.

Цифрлық технологиялардың дамуы заң шығарушылардың алдына азаматтардың құқықтарын қорғауға қатысты жаңа міндеттер қойып отыр.

Сондықтан цифрландыру саласындағы құқықтық реттеу де мемлекеттік басқарудың дәстүрлі рәсімдеріне қойылатын конституциялық талаптарға сай болуы қажет.

Бұл цифрлық шешімдер мен жасанды интеллектке қатысты заңдарды әзірлеу және қолдану барысында адам құқықтарының сақталуын қамтамасыз ету деген сөз.

Конституциялық сот аталған бағытты құқықтық жүйені одан әрі жетілдірудің басым міндеттерінің қатарына енгізді.

«Заң мен тәртіп»: конституциялық талаптар мемлекетке де қатысты

Конституциялық сот төрағасы «Заң мен тәртіп» қағидатына және «Адал азамат» тұжырымдамасына да арнайы тоқталды.

Бұл ұстанымдар қоғамдық құндылықтар деңгейінде қалып қоймай, заңнамада және оны қолдану тәжірибесінде көрініс табуы тиіс.

Конституциялық талаптарды сақтау міндеті азаматтарға ғана емес, олардың құқықтарына әсер ететін шешімдер қабылдайтын мемлекеттік органдарға да жүктеледі.

Мемлекеттік институттардың жұмысы Конституцияның үстемдігін қамтамасыз етуге және адам құқықтарын нақты қорғауға бағытталуы қажет.

Конституциялық сот жұмысының нәтижесі қалай бағаланады?

Эльвира Азимова Жолдауының соңында конституциялық бақылау тиімділігін бағалаудың басты өлшемін атады.

Оның айтуынша, атқарылған жұмыстың негізгі нәтижесі қабылданған құқықтық актілердің санымен емес, Конституцияның үстемдігімен, азаматтар құқықтарының нақты қорғалуымен және қоғамның мемлекетке деген сенімінің артуымен өлшенуі тиіс.

Конституциялық сотқа түскен 18 мыңнан астам өтініш бұл талаптың қаншалықты өзекті екенін көрсетеді.

Ендігі мәселе – анықталған құқықтық олқылықтардың қаншалықты жедел жойылатыны және қабылданған шешімдердің азаматтар өмірінде нақты нәтиже беруі.

«DKnews.kz» халықаралық ақпараттық агенттігі Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрлігінде тіркелген. Есепке қою туралы куәлік № 10484-АА 2010 жылдың 20 қаңтарында берілді.

Тақырып
Жаңарту
МИА «DKnews.kz» © 2006 -