Қазақстан мемлекеттік қаржыны басқару сапасы бойынша айтарлықтай алға жылжыды. Ел PEFA халықаралық жүйесінің 31 бағытының 17-сі бойынша өз көрсеткіштерін жақсартты. Бұл - бюджет қалай жоспарланады, қаражат қалай жұмсалады және мемлекет қоғам алдында қаншалықты ашық әрі есепті деген сұрақтарға берілетін объективті жауап, деп хабарлайды DKNews.kz.
PEFA жүйесін сарапшылар мемлекеттік қаржы саласына жасалатын халықаралық «диагностика» деп атайды. Ол декларацияға емес, нақты дерек пен нәтижеға сүйенеді. Сондықтан бұл бағалаудың салмағы жоғары.
Сандар сөйлейді
2018 жылғы алдыңғы бағалаумен салыстырғанда Қазақстанның нәтижесі айқын жақсарған. Ең жоғары «А» деңгейіндегі көрсеткіштердің үлесі 16 пайыздан 39 пайызға дейін өсті. Ал индикаторлардың 94 пайызы базалық «С» деңгейінен жоғары баға алды. Бұл - мемлекеттік қаржы жүйесінің негізгі бөлігі халықаралық стандарттарға сай деген сөз.
Қарапайым тілмен айтқанда, бюджет енді бұрынғыдан әлдеқайда тәртіпті, болжамды және ашық жұмыс істей бастады.
Нені тексерді, нені көрді
Халықаралық бағалау кезінде мемлекеттік қаржы жүйесінің барлық негізгі элементтері қамтылды. Атап айтқанда:
- бюджетті жоспарлау және орындау
- кірістер мен шығыстарды басқару
- мемлекеттік сатып алулар
- ішкі және сыртқы аудит
- фискалдық ашықтық пен қаржылық есептілік
Сарапшылардың оң бағасына ие болған бағыттардың қатарында фискалдық тәртіптің нығаюы, бюджеттің тиімді орындалуы және мемлекеттік кірістерді ашық басқару бар.
Сонымен бірге ресурстарды бөлу тәсілі де өзгеріп келеді. Ортамерзімді бюджет пен стратегиялық жоспарлардың байланысы күшейген. Қаражат бөлу кезінде нәтижеге бағытталған көрсеткіштердің рөлі артқан. Ішкі бақылау мен аудит жүйесі халықаралық стандарттарға сәйкес келеді және мемлекеттік шығыстардың басым бөлігін қамтып отыр.
Әлсіз тұстар да жасырылған жоқ
Бағалау тек жетістікті атап өтумен шектелмеді. Халықаралық сарапшылар әлі де назар аударуды қажет ететін бағыттарды көрсетті. Олардың қатарында:
- мемлекеттік сатып алуда бәсекелестікті күшейту
- мемлекеттік қарызды басқаруды жетілдіру
- бюджет пен қаржы туралы ақпараттың қолжетімділігін кеңейту
Бұл бағыттар бойынша ілгерілеу артқан сайын қоғамның мемлекетке деген сенімі де нығая түседі. Ал сенім - кез келген экономикалық реформаның тірегі.
Климаттық өлшем - жаңа кезең
Бағалаудың тағы бір маңызды ерекшелігі бар. Қазақстан тарихында алғаш рет PEFA жүйесін климаттық компонентпен бірге өткізді. Яғни бюджет тек қаржы тұрғысынан емес, экологиялық тәуекелдер мен климаттық мақсаттар тұрғысынан да қаралды.
Бұл қадам елдің 2060 жылға дейін көміртекті бейтараптыққа жету стратегиясына және халықаралық міндеттемелерге байыппен қарап отырғанын көрсетеді. Қаржы мен экологияның бір жүйеде қаралуы - болашақтағы инвестиция үшін де маңызды сигнал.
Бұл қарапайым азаматқа не береді
Мемлекеттік қаржы туралы әңгіме көбіне күрделі әрі алыс тақырып сияқты көрінеді. Бірақ оның нақты әсері бар.
Тиімді басқарылатын бюджет дегеніміз:
- экономиканың тұрақтылығы
- дағдарыс кезінде мемлекет мүмкіндігінің сақталуы
- инвесторлар сенімінің артуы
- ұзақмерзімді жобаларға қаржы тарту
Ақыр соңында бұл мектеп, аурухана, жол, әлеуметтік қолдау және сапалы мемлекеттік қызмет деген сөз.
PEFA - есеп үшін жасалған есеп емес. Ол қай жерде жүйе мықты, қай жерде әлі резерв бар екенін дәл көрсететін құрал. Қазақстан бұл бағалау арқылы мемлекеттік қаржы саласында дұрыс бағытта келе жатқанын дәлелдеді.
Ендігі міндет - осы нәтижені қағазда қалдырмай, нақты саясат пен шешімге айналдыру. Себебі ашық бюджет пен есепті қаржы жүйесі - мемлекеттің ғана емес, қоғамның да мүддесіне жұмыс істеуі тиіс.
