Қазақстан тағы да халықаралық алаңда маңызды бастаманың алдыңғы қатарында көрінді.
Бұл жолы сөз Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттік (АЭХА) аясындағы мемлекеттердің егеменді теңдігі туралы болып отыр, деп хабарлайды DKNews.kz.
Венада өткен ұйымның Басқарушылар кеңесінің тұрақты сессиясында Қазақстан осы мәселені қайта көтеріп, мүше мемлекеттердің кең қолдауына ие болды.
Неге бұл мәселе маңызды?
АЭХА – ядролық энергетика мен қауіпсіздік мәселелерін үйлестіретін әлемдегі ең беделді ұйымдардың бірі. Бірақ ұйымның ішкі құрылымында кейбір мемлекеттер өңірлік топтарға кірмей, шешім қабылдау процестеріне толық қатыса алмай келді.
Қазақстан дәл осы теңсіздікті жоюға бағытталған бастаманы бірнеше жылдан бері жүйелі түрде көтеріп келеді.
Қазақстанның Венадағы халықаралық ұйымдар жанындағы тұрақты өкілі Мұхтар Тілеуберді өз сөзінде егеменді теңдік – ұйымның тиімді жұмыс істеуінің негізгі қағидаларының бірі екенін атап өтті.
«Барлық мүше мемлекеттердің әділ әрі инклюзивті қатысуы – Агенттіктің тиімді басқаруы үшін маңызды», – деді ол.
Қазақстанның бастамасы қалай нәтиже беріп жатыр?
Қазақстан 2022 жылдан бастап АЭХА Басқарушылар кеңесі мен Бас конференциясының күн тәртібіне егеменді теңдік мәселесін тұрақты түрде енгізіп келеді.
Осы бастаманың нәтижесінде 2023 жылғы 29 қыркүйекте ұсынылған қарар қолдау тауып, нақты өзгерістер басталды.
Мысалы:
- бұрын 17 мемлекет ешбір өңірлік топқа кірмеген болса
- қазір олардың саны 12 мемлекетке дейін қысқарды
2023 жылдан бастап бірнеше ел жаңа өңірлік топтарға қосылды:
- Бахрейн
- Бруней-Даруссалам
- Қазақстан
- Камбоджа
- Непал
Қазақстанның өзі Қиыр Шығыс тобына қабылданды.
Бұл Қазақстан үшін нені білдіреді?
Өңірлік топқа кіру – жай ғана формальді қадам емес.
Бұл:
- ұйымдағы шешім қабылдау процесіне толық қатысуға,
- халықаралық бастамаларды тиімді түрде ілгерілетуге,
- ядролық қауіпсіздік пен технология саласында серіктестікті кеңейтуге мүмкіндік береді.
Сондықтан көптеген мемлекеттер Қазақстанды Қиыр Шығыс тобына қосылуымен құттықтап, бұл бастаманың басқа елдер үшін де маңызды екенін айтты.
Алда қандай өзгерістер болуы мүмкін?
Талқылаулар барысында мемлекеттер тағы бір маңызды мәселеге тоқталды – АЭХА Басқарушылар кеңесінің құрамын кеңейту.
Бұл үшін ұйым жарғысының 6-бабына өзгерістер енгізу қажет. Егер бұл өзгерістер күшіне енсе:
- Кеңестегі орын саны артады
- мемлекеттердің географиялық теңгерімді өкілдігі қамтамасыз етіледі
- дамушы елдердің дауысы күшейеді
Қазақстанның халықаралық рөлі күшейіп келеді
Сарапшылардың айтуынша, бұл бастама Қазақстанның халықаралық дипломатиядағы белсенділігін тағы бір рет көрсетеді. Ел бұрыннан ядролық қауіпсіздік мәселелерінде ерекше рөл атқарып келеді:
- Семей ядролық полигонын жабу
- Ядролық қарудан бас тарту
- АЭХА-ның төмен байытылған уран банкін орналастыру
Енді Қазақстан халықаралық ұйымдардағы тең өкілдік пен әділ басқару мәселесін де алға шығарып отыр.
Алдағы уақытта қалған 12 мемлекетті өңірлік топтарға қосу жұмысы жалғасады. Егер бұл жүзеге асса, АЭХА-дағы басқару жүйесі бұрынғыдан да әділ әрі теңгерімді болуы мүмкін.
