Әлемдік логистика бүгін көзге көп байқала бермейтін, бірақ әсері бүкіл әлемде сезіліп жатқан өзгерістер кезеңін бастан өткеруде. Геосаясат, цифрландыру және электронды коммерцияның қарқынды өсуі ойын ережелерін біртіндеп қайта жазып жатыр. Ал осы өзгерістердің ортасында әуе жүгі барған сайын маңызды рөлге ие болуда — ол жаһандық сауданың жылдамдығы мен тұрақтылығын айқындайтын негізгі элементтердің біріне айналды.
Әуе жүк тасымалы неге стратегиялық ресурсқа айналып жатыр және Қазақстанның толыққанды логистикалық авиациялық хабқа айналу мүмкіндігі бар ма? Осы және өзге де маңызды сұрақтарға DKNews.kz сұхбатта Халықаралық әуе көлігі қауымдастығының (IATA) жүк тасымалы жөніндегі жаһандық басшысы Брендан Салливан жауап берді. Бұл ұйым әлемдік авиация саласындағы ең ықпалды құрылымдардың бірі болып саналады және халықаралық нарықтағы негізгі қағидаларды қалыптастырады.
Салливан авиациялық логистика саласында 20 жылдан астам тәжірибеге ие. Бүгінде ол саланың негізгі үрдістерінің дәл ортасында жұмыс істейді — цифрлық трансформациядан бастап салалық стандарттарды қалыптастыруға, сондай-ақ үкіметтермен және халықаралық ұйымдармен өзара іс-қимылға дейін.
— Әуе жүк тасымалы жаһандық экономика үшін стратегиялық актив ретінде жеткілікті деңгейде бағаланып отыр ма?
— Әуе жүк тасымалы көбіне қосымша қызмет ретінде қарастырылады, бірақ шын мәнінде ол жаһандық экономиканың стратегиялық қозғаушы күші. Иә, көлемі жағынан ол әлемдік сауданың 1%-дан аз бөлігін ғана құрайды, бірақ құны бойынша үлесі шамамен 33%-ға жетеді.
Әсіресе фармацевтика, электроника, жоғары технологиялық өндіріс, жасанды интеллектке қатысты өнімдер және электронды коммерция сияқты салалар дәл осы әуе тасымалына тәуелді.
Мәселе мынада — әуе жүгіне назар көбіне тек дағдарыс кезінде аударылады: пандемиялар, геосаяси күйзелістер немесе жеткізу тізбегіндегі іркілістер кезінде. Ал шын мәнінде, оны келесі дағдарыс басталғанға дейін стратегиялық инфрақұрылым ретінде қарастыру қажет.
Sebastian Moldoveanu's Images
— «Жаһандық логистикалық карта қайта сызылып жатыр» дегенді жиі естиміз. Бұл іс жүзінде қалай көрінеді?
— Қарапайым тілмен айтқанда, бизнес енді бір ғана маршрутқа, бір ғана жеткізушіге немесе бір ғана хабқа тәуелді болғысы келмейді. Компаниялар тәуекелдерді әртараптандырып, жеткізу тізбектерін тұрақты әрі икемді етуге тырысуда.
Әуе жүк тасымалында бұл сауда ағындарының бөлшектенуіне, екінші деңгейлі хабтардың маңыздылығының артуына және қатаң маршруттардан гөрі икемді шешімдерге сұраныстың өсуіне алып келеді. Яғни карта жойылып жатқан жоқ — ол күрделеніп, әлдеқайда динамикалы бола түсуде.
— Геосаясат жүк бағыттарына қаншалықты әсер етіп жатыр?
— Қазірдің өзінде әсер етіп жатыр — әрі айтарлықтай деңгейде. Әуе кеңістігінің шектелуі, санкциялар, жаңа сауда одақтары мен қауіпсіздік мәселелері маршруттарды өзгертіп жатыр.
Кейбір шектеулер уақыт өте жеңілдеуі мүмкін. Бірақ негізгі үрдіс өзгерді. Қазір жеткізу тізбектері геосаяси факторларды ескере отырып құрылады. Яғни жылдам қайта бағыттау мүмкіндігі — бұл енді қосымша артықшылық емес, міндет.
Fahroni/Canva
— Қазақстанның географиясы тиімді. Неліктен бұл жеткіліксіз?
— Себебі география — бұл тек бастапқы мүмкіндік. Ал нағыз хаб — бұл жүйе.
Маңыздысы — жүктің қаншалықты тез және ыңғайлы өтетіні: кеден қалай жұмыс істейді, реттеу қаншалықты түсінікті, цифрлық жүйелер қаншалықты дамыған, жалпы сенім деңгейі қандай.
Қазақстан «бір терезе» жүйесін енгізу, ашық аспан режимін кеңейту сияқты дұрыс қадамдар жасап жатыр. Бірақ бұл жеткіліксіз, егер реформалар жалғаспаса.
Әйтпесе ел тек транзиттік нүкте болып қала береді.
— Қазақстан қазір хабқа жақын ба?
— Ілгерілеу бар — бұл анық. Жүк көлемі өсіп жатыр, маршруттар кеңеюде, Қарағандыдағы мультимодальды хаб сияқты жобалар іске асуда.
Бірақ хаб дегеніміз — тек көлем емес, қосымша құн.
Жүк елде тоқтай ма, өйткені ол міндетті, әлде бұл тиімді болғандықтан ба — басты сұрақ осы. Хабқа айналу үшін басқару, цифрландыру, серіктестік сияқты бағыттарда нақты шешімдер қажет. Потенциал бар, бірақ ол өздігінен жүзеге аспайды.
Сонымен қатар инфрақұрылым, мультимодальды байланыс, заманауи терминалдар да маңызды.
Шекарадағы рәсімдер де үлкен рөл атқарады. Алдын ала деректерді өңдеу, қағазсыз сауда және үйлестірілген кедендік рәсімдер транзит уақытын қысқартады.
Орталық Азия үшін бұл аса маңызды. Дұрыс саясат болған жағдайда Орта дәліз арқылы жүк көлемі 2030 жылға қарай 11 млн тоннаға дейін өсіп, жеткізу уақыты екі есе қысқаруы мүмкін.
IATA
— Қазір не маңызды: инфрақұрылым ба, әлде цифрландыру ма?
— Екеуі ажырамас нәрсе. Бірақ цифрландыру барған сайын шешуші факторға айналып келеді.
Егер деректер жүктен баяу жүрсе, ең жақсы инфрақұрылымның өзі нәтиже бермейді. Цифрлық жүйелер инфрақұрылымды нақты мүмкіндікке айналдырады.
Нәтижесінде бәсеке инфрақұрылымда емес, жылдамдық, сенімділік және болжамдылықта.
— Неліктен цифрландыру міндетке айналды?
— Себебі жағдай өзгерді: көлем өсті, талаптар күрделенді, тұрақсыздық артты.
Бүгінде клиент жүктің қайда екенін нақты уақыт режимінде көргісі келеді. Бұл енді қосымша қызмет емес — стандарт.
Цифрландырусыз нарықта жұмыс істеу мүмкін емес.
— Жасанды интеллект қай жерде нақты нәтиже беріп жатыр?
— Сұранысты болжау, жүктемені жоспарлау, тәуекелдерді анықтау, құжаттарды өңдеу сияқты бағыттарда.
Ал толық автономды жүйелер әзірге дамудың бастапқы кезеңінде.
Baranoz Demir/Getty Images
— Электронды коммерция қандай өзгеріс әкелді?
— Ол бәрін жеделдетті. Күту деңгейін көтерді.
Жеткізілімдер жиілеп, көлемі азайды, мерзімдер қысқарды, цифрлық платформалардың рөлі артты.
— Қазақстан мүмкіндікті жіберіп алса не болады?
— Логистикада мүмкіндік жоғалмайды — ол басқаға өтеді.
Қазір Қазақстан үшін мүмкіндік бар. Бірақ оны сақтау үшін үздіксіз даму қажет.
Әйтпесе жүк ағындары басқа аймақтарға — Таяу Шығысқа, Оңтүстік Азияға, Шығыс Еуропаға ауысады.
Бұл бәсеке қазірдің өзінде жүріп жатыр.
Planetsports.net
Әуе жүк тасымалы — бұл енді жай логистика емес. Бұл жаһандық экономиканың жүйке жүйесі.
Ал Қазақстан дәл осы жүйенің маңызды нүктесінде тұр.
Ол нағыз хабқа айнала ма, әлде тек транзит болып қала ма — бұл бүгін қабылданатын шешімдерге байланысты.
