Солтүстік Қазақстандағы Қозыбаев университетінде бұрын ғылым адамдары ғана түсінетін күрделі терминдер енді нақты болашақтың құралына айналды, деп хабарлайды DKNews.kz.
Мұнда Орталық Азиядағы алғашқы функционалдық геномика және биоинформатика мектебі жұмысын бастады. Бірақ бұл жай ғана ғылыми курс емес. Бұл — Қазақстанның азық-түлік қауіпсіздігі, аграрлық технология және болашақ ауыл шаруашылығы үшін маңызды қадам.
Бүгінде климат өзгеріп жатыр. Қуаңшылық күшейді. Су азайып келеді. Ал әлемде халық саны өсуде. Осындай жағдайда елдер үшін ең маңызды сұрақтардың бірі — “ертең халықты немен асыраймыз?” деген мәселе.
Сондықтан ғалымдар енді тек егін егіп қана қоймай, генетика арқылы өнімді, құрғақшылыққа төзімді, тез пісетін жаңа дақыл түрлерін жасауға көшкен.
Қазақстан неге геномикаға бет бұрды?
Қозыбаев университетіндегі жаңа мектеп дәл осы мәселелерге жауап іздейді. Биыл жоба екінші жыл қатарынан өтіп жатыр. Оны университет жанындағы Агроқұзыреттер орталығы Аризона университетінің геномика институтымен бірге ұйымдастырған.
Мектепке Қазақстаннан ғана емес, Әзербайжан, Қырғызстан, Өзбекстан, Тәжікстан және Сауд Арабиясынан келген зерттеушілер қатысып жатыр. Барлығы — 14 жас ғалым.
Олар 5 күн бойы бактериялық және өсімдік геномдарын зерттеп, ДНҚ талдауды, геномдық деректермен жұмыс істеуді және биоинформатика платформаларын пайдалануды үйренеді. Әр күн 8 сағатқа созылады: жартысы теория, жартысы практика.
Бірақ ең қызығы — зерттеулердің нақты қандай бағытқа арналуында.
Бидай мен күріштің “ақылды” сұрыптары жасалуы мүмкін
Қазір әлемде геномдық селекция деп аталатын әдіс ауыл шаруашылығын түбегейлі өзгертіп жатыр. Бұл технология ғалымдарға өсімдіктің ДНҚ-сын зерттеу арқылы оның болашақ қасиеттерін алдын ала болжауға мүмкіндік береді.
Мысалы:
- қай бидай құрғақшылыққа төзімді болады;
- қай күріш аз су қажет етеді;
- қай сұрып тез өнім береді;
- қайсысы ауруға қарсы тұра алады.
Бұрын мұндай селекцияға ондаған жыл кететін. Қазір геномика оның уақытын бірнеше есеге қысқартады.
Аризона геномика институтының директоры, профессор Род Вингтің айтуынша, бұл Қазақстан үшін аса маңызды.
Ол Қазақстанның климаттық ерекшеліктеріне бейімделген жаңа бидай мен күріш сұрыптарын жасауға геномика үлкен мүмкіндік беретінін айтты. Яғни болашақта еліміз өз жағдайына толық сәйкес келетін ауыл шаруашылығы өнімдерін шығара алады.
Қазақстан аймақтық ғылыми хабқа айнала бастады
Бұған дейін мұндай деңгейдегі геномика және биоинформатика мектебі Орталық Азияда болмаған.
Сондықтан халықаралық сарапшылар Қазақстанның бұл бастамасына ерекше назар аударып отыр. Онлайн дәрістерге АҚШ, Ұлыбритания және Сауд Арабиясының ғалымдары қосылады. Ал офлайн сабақтарды әлемге танымал генетиктер өткізуде.
Солардың бірі — профессор Андреа Дзукколо. Ол Италия мен АҚШ-та үлкен ғылыми жобаларда жұмыс істеген тәжірибелі биоинформатик.
Сарапшылардың пікірінше, мұндай мектептер Қазақстанды тек аграрлық ел емес, ғылыми технология орталығына айналдыруы мүмкін.
Неге бұл қарапайым адамдарға да маңызды?
Көпшілік геномика мен биоинформатиканы “тек ғалымдарға керек нәрсе” деп ойлайды. Бірақ шын мәнінде бұл технологиялар күнделікті өмірге тікелей әсер етеді.
Егер ғалымдар:
- құрғақшылыққа төзімді бидай шығарса — нан бағасы тұрақты болуы мүмкін;
- өнімділігі жоғары күріш жасаса — импортқа тәуелділік азаяды;
- ауруға төзімді дақыл өсірсе — фермер шығыны төмендейді.
Ал бұл өз кезегінде азық-түлік бағасына, ауыл шаруашылығының дамуына және ел экономикасына әсер етеді.
Қазірдің өзінде Қозыбаев университетінің Агроқұзыреттер орталығы халықаралық серіктестермен бірге Қазақстан өңірлеріне бейімделген күріш, бидай және жүгері жобаларына геномдық технология енгізу алгоритмін әзірлеп жатыр.
Болашақтың соғысы азық-түлік үшін болуы мүмкін
Соңғы жылдары әлемде азық-түлік қауіпсіздігі ең үлкен геосаяси мәселелердің біріне айналды. Сарапшылар болашақта мемлекеттер мұнай үшін емес, су мен азық-түлік үшін бәсекелесуі мүмкін екенін жиі айтады.
Осындай жағдайда геномика жай ғылым емес — стратегиялық ресурс.
Қазақстан үшін бұл бағыттың дамуы екі есе маңызды. Өйткені ел экономикасының үлкен бөлігі ауыл шаруашылығымен байланысты. Ал климаттың өзгеруі фермерлерге қазірдің өзінде әсер етіп жатыр.
Сондықтан Петропавлда басталған бұл мектеп жай ғана ғылыми жоба емес. Бұл — Қазақстанның болашақ азық-түлік қауіпсіздігіне салынған инвестиция.
