Көне суреттер қайтадан су астында қалды.
Бангучхон петроглифтері ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енгеннен кейін бір аптадан соң нөсер жауын салдарынан негізгі жартас панельдерінің бірі толықтай су астында қалды, деп хабарлайды DKNews.kz.
Енді Оңтүстік Корея Сайон бөгетін қайта жаңартуға 80 млрд вонға жуық қаржы — шамамен $54 млн жұмсамақ. Жұмысты 2030 жылға дейін аяқтау жоспарланған.
Бангучхон тарихы кеш қабылданған шешімнің құнын көрсетеді. Қазақстан үшін бұл — тікелей сабақ: Таңбалы петроглифтерін баяу бүліну қайтымсыз жағдайға жетпей тұрып қорғау қажет.
Мыңдаған жылды өткерген суреттер
Петроглифтер Корей түбегінің оңтүстік-шығысындағы Бангучхон өзенінің бойында орналасқан.
Нысан шамамен үш шақырымға созылып, Тэгок-ри және Чхонджон-ри атты екі ірі жартас суреттері тобын қамтиды. Бұл бейнелерді әртүрлі ұрпақтар біздің дәуірімізге дейінгі 5000 жылдан IX ғасырға дейін салған.
Жартастарда киттер, теңіз жануарлары, бұғылар, жолбарыстар, аңшылық көріністері мен адам бейнелері қашалған.
Кит аулау көріністері ерекше танымал. Олар Корей түбегінің ежелгі тұрғындары қалай аң аулағанын, теңізде қозғалғанын және қоршаған ортаны қалай қабылдағанын көрсетеді.
Бұл суреттер көптеген мәдениеттің, мемлекеттің және діннің ауысуын өткерді.
Бірақ XX ғасырда салынған бөгетке дайын болмады.
Бөгет петроглифтер табылғанға дейін салынды
Сайон бөгеті Ульсанды сумен қамтамасыз ету үшін 1965 жылы салынды.
Петроглифтер бірнеше жылдан кейін — 1970–1971 жылдары табылды. Ол кезде су деңгейі төменгі ағыстағы бөгетке тәуелді болып қалған еді.
Су қоймасы толған кезде Тэгок-ри панелі біртіндеп су астына кетеді.
Су деңгейі шамамен 53 метрге көтерілгенде жартастың бір бөлігі су басады. 57 метрге жеткенде тас беті толығымен көрінбей қалады.
Су суреттерді бір күнде жоймайды.
Қауіпті тұрақты цикл туғызады: жартас суланады, кейін кебеді, қайта суланады және температураның күрт өзгеруіне ұшырайды. Су жарықтарға енеді, бетінде биологиялық организмдер пайда болады, ал жыныстың жекелеген қабаттары үгіле бастайды.
2013 жылға дейін петроглифтер жылына орта есеппен 151 күн су астында жатқан.
Көне ескерткіш іс жүзінде жыл сайын бес айға жуық уақытын су қоймасында өткізген.
Корея су басу уақытын қысқартты, бірақ мәселені шешпеді
2014 жылы билік пен K-Water мемлекеттік су компаниясы су қоймасындағы деңгейді жасанды түрде 48 метр шамасында ұстай бастады.
Су астында қалу мерзімі жылына орта есеппен 151 күннен 42 күнге дейін қысқарды.
Бұл — үлкен ілгерілеу. Бірақ жыл сайын бірнеше апта су астында жатудың өзі жартас суреттеріне қауіп төндіреді.
2025 жылдың жазында мәселе символдық сәтте қайта көтерілді.
12 шілдеде Бангучхон петроглифтері Дүниежүзілік мұра мәртебесін алды. 19 шілдеде бір тәулікте 300 миллиметрден астам жауын жауып, су қоймасының деңгейі шекті көрсеткіштен асып кетті де, панель толықтай су астында қалды.
Халықаралық мәртебе суды тоқтата алмады.
Неліктен шешім ондаған жыл бойы табылмады
Таразының бір жағында мұра тұрды. Екінші жағында — ірі өнеркәсіптік қаланың ауызсуы.
Бөгетті бұзу Ульсанның сумен қамтылуына қауіп төндіретін еді. Барлығын өзгеріссіз қалдыру петроглифтердің бұзылуын жалғастыра бермек.
Жылдар бойы түрлі ұсыныс айтылды: өзен арнасын өзгерту, жартас алдына қорғаныс құрылымын орнату, су қоймасының деңгейін төмендету, бөгетті қайта жасау немесе тас панельді басқа жерге көшіру.
Кейбір жобалар қоршаған ландшафтқа зиян келтіруі мүмкін еді. Басқалары техникалық тұрғыдан сенімсіз немесе тым қымбат болып шықты.
Орталық үкімет, қала билігі, су компаниясы және мұра саласының мамандары ұзақ уақыт бойы ортақ шешімге келе алмады.
«Ел 25 жылдан астам уақыт бойы қорғаудың түрлі тәсілдерін сынады. Енді барлық нұсқаны ашық талқылайтын кез келді», — деді Корея мұра қызметінің басшысы Хо Мин.
Бұл сөз Бангучхондағы негізгі қайшылықты көрсетеді. Мәселе бұрыннан белгілі болды, бірақ әр мекеме жүйенің өзіне тиесілі бөлігін қорғады.
80 млрд вонға үш су реттегіш
Жаңа жоспар Сайон бөгетіне үш реттелетін су қақпасын орнатуды көздейді.
Олар су деңгейі петроглифтерге жетпей тұрып артық суды жылдам ағызуға мүмкіндік беруі керек. Жобаның құны шамамен 80 млрд вонға немесе $54 млн-ға бағаланып отыр.
Жұмысты 2030 жылға дейін аяқтау жоспарланған.
Билік Ульсан үшін қосымша ауызсу көздерін де табуға тиіс. Бұл мәселе шешілмесе, мұраны қорғау тұрғындардың мүддесімен тағы да қайшылыққа түседі.
Yonhap News
«Мұраны сақтау қажет. Бірақ оны осы жерде тұратын адамдардың өмірі мен табыс көздерін қорғаумен үйлестіру керек», — деді Ульсан мэрі Ким Сан Ук.
Су қақпалары салынғаннан кейін де мәселе толық шешілмейді.
Климаттың өзгеруіне байланысты нөсер жауынның көлемін болжау қиындап барады. Қысқа уақытта ескі су жүйесі есептелмеген мөлшерде жауын жаууы мүмкін.
Судан құтқару толық сақтап қалу деген сөз емес
Бөгетті қайта жаңартудың күтпеген қаупі де бар.
Петроглифтер ондаған жыл бойы тұрақты сулану жағдайында болды. Егер су қақпалары салынғаннан кейін жартас беті бірден құрғақ күйде қалса, тастағы физикалық және биологиялық процестер қайта өзгереді.
ICOMOS Кореяның назарын жартас бетінің жылдам кебу қаупіне арнайы аударды.
Сондықтан мамандар су деңгейін ғана бақыламайды. Олар бет түсінің өзгеруін, микроорганизмдердің пайда болуын, эрозияны және жыныстың қабаттанып үгілуін тіркейді.
Нысанда автоматты бақылау құралдары жұмыс істейді. Ғылыми зерттеулер мен тұрақты 3D сканерлеу жүргізіледі.
Корея жүйесі бұрынғы қауіпті ғана емес, қабылданған шешімнің салдарын да бақылауы керек.
Бұл — Қазақстан үшін негізгі сабақтардың бірі.
Инженерлік жоба бір қауіпті жойып, екіншісін туғызуы мүмкін. Сондықтан мониторинг жаңа құрылыс ашылған күні аяқталмай, одан кейін де жалғасуға тиіс.
Таңбалыда су басқа, бірақ қауіп ұқсас
Таңбалы петроглифтерін су қоймасы баспайды.
Алайда олар да ашық аспан астында орналасқан және климатқа, тастың құрылымына әрі келушілердің әрекетіне тәуелді.
Су жарықтар мен саңылауларға енеді. Температураның күрт ауытқуы жыныстың бұзылуын күшейтеді, ал тастың қабатты құрылымы суреттермен бірге беткі қабаттың үгілу қаупін туғызады.
Кешеннің жағдайына жерасты суларының жоғары деңгейі мен тұздылығы да әсер етеді. Қауіп суреттерге ғана емес, қорымдардағы археологиялық материалдарға да төнеді.
ЮНЕСКО жер сілкінісі, дала өрті, бақылаусыз келу және граффити мәселелерін де көрсетеді.
Бұл қауіптердің әрқайсысы баяу дамиды.
Сондықтан оларды бағаламау оңай.
Климат мұраны үнсіз бұзады
Өрт немесе құлау бірден жаңалық тақырыбына айналады.
Үгілу басқаша жүреді. Бүгін бірнеше құм түйіршігі түседі, қыста су жарықты кеңейтеді, ал жаздағы қатты ыстық тас бетінің құрылымын өзгертеді.
Он жылдан кейін суреттің бір бөлігі көмескіленеді. Жиырма жылдан соң кейбір сызықтар жоғалады.
Петроглифтің бұзылғанға дейін қандай болғаны белгісіз болса, оны қалпына келтіру мүмкін емес.
Таңбалыға бір реттік тексеру емес, әрбір негізгі панель жағдайының бірыңғай уақыттық картасы қажет.
Фотосуреттер, 3D модельдер, жарықтар картасы және температура көрсеткіштері тұрақты жаңартылуы керек. Сонда мамандар өзгерістің нәтижесін ғана емес, оның жылдамдығын да көре алады.
Қазақстанға петроглифтердің климаттық паспорты қажет
Әрбір негізгі жартас панеліне климаттық паспорт жасауға болады.
Оған тастың құрылымы, жарықтар, судың ағу бағыты, күн сәулесінің әсері, температура ауытқуы және бұрынғы зақымдар туралы мәліметтер енгізілуі керек.
Адам факторлары бөлек тіркеледі: қолмен ұстау, белгіленген бағыттан шығу, граффити және көлік дірілі.
Мұндай паспорт қай панельдің жылдам бұзылып жатқанын және қаржыны бірінші кезекте қайда бағыттау керектігін көрсетеді.
Басымдықтар белгіленбесе, қаржы көріну қағидасымен бөлінеді. Турист көбірек көретін жер жөнделіп, ең үлкен қауіп төнген бөлік назардан тыс қалуы мүмкін.
Шекті деңгейге жетпей әрекет ету керек
Бангучхонда нақты көрсеткіш бар: су деңгейі 53 метрге жеткенде петроглифтерді су баса бастайды.
Таңбалы үшін де өлшенетін шектер қажет.
Оған жарықтың кеңеюі, тас блогының көлбеу бұрышының өзгеруі, ылғалдың өсуі немесе маршруттағы келушілер саны кіруі мүмкін.
Шекті көрсеткішке жеткенде алдын ала дайындалған сценарий автоматты түрде іске қосылуы керек: кіруді шектеу, қосымша зерттеу, учаскені бекіту немесе туристік ағынды басқа бағытқа бұру.
Егер әрбір шешім мекемелер арасындағы ұзақ келісім арқылы қайта қабылданса, уақыт жоғалады.
Мұра бюджеттік өтінім рәсімделгеннен жылдамырақ бұзылады.
Бір нысанға кім жауап беруі керек
Бангучхондағы мәселе бірнеше мүдденің қақтығысына байланысты ұзаққа созылды.
Суға бір мекеме, мұраға екіншісі, аумаққа қала билігі жауап берді. Әр тарап өз міндетін ғана шешті.
Таңбалы да тек мәдениет органдарына тәуелді емес.
Өрт қауіпсіздігі, жолдар, туристік ағын, жер пайдалану және су режимі әртүрлі құрылымдардың құзыретінде. Бірыңғай шешім орталығы болмаса, жауапкершілік бөлініп кетеді.
Нысанға тұрақты ведомствоаралық штаб, нақты өкілеттік және жедел әрекет ету бюджеті қажет.
Ол зақым болғаннан кейін емес, өрт қаупі жоғары маусым, нөсер жауын немесе келушілер санының күрт өсуі алдында жиналуға тиіс.
Кореяның басты сабағы су қақпаларында емес
Қазақстанға кореялық инженерлік шешімді тікелей көшірудің қажеті жоқ.
Таңбалыда бөгет жоқ, климат пен геологиялық жағдай да басқа. Көшіретін нәрсе — тәуекелді өлшеу, бірнеше нұсқаны салыстыру, тұрғындардың мүддесін ескеру және қорғауды алдын ала қаржыландыру логикасы.
Бангучхон ЮНЕСКО мәртебесін су басу мәселесі ондаған жыл бойы шешілмей тұрған кезде алды.
Таңбалы Дүниежүзілік мұралар тізіміне 2004 жылы енді. Қазақстанда ғылыми деректер, музей-қорық және қорғау жүйесі бар.
Ендігі міндет — бақылауды ерте ескерту жүйесіне айналдыру.
Петроглифтер бір түнде жоғалып кетпейді. Алдымен олар жылдар бойы белгі береді.
Мәселе — көне сурет тастағы бозғылт даққа айналмай тұрып, мемлекет сол белгіні байқай ала ма?
