Корея 156 мың гектар тірі жағалауды қорғауға алды.
2026 жылғы 25 шілдеде ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра комитеті Кореяның Getbol толысу-қайту қайраңдарын кеңейтуді мақұлдады. Шешім комитеттің Пусанда өткен 48-сессиясында қабылданды, деп хабарлайды DKNews.kz.
UNESCO
Төрт аумақ мұра картасын өзгертті
Getbol жобасының екінші кезеңіне Йосу, Кохын, Муан және Сосан аудандарындағы теңіз қайраңдары кірді. Олар 2021 жылы мәртебе алған аумақтармен бірге алты компоненттен тұратын біртұтас сериялық нысан құрды.
Қорғалатын аумақтың көлемі 156 386 гектарға жетті. Тағы 105 303 гектар буферлік аймаққа енді.
Табиғатты қорғаудың халықаралық одағы кеңею көлемін шамамен 22 пайыз деп бағалады. Бірақ негізгі нәтиже гектар санымен ғана өлшенбейді.
Жаңа аумақтар құстардың қоректенетін, көбейетін және тынығатын жерлерін байланыстырды. Бұрын бөлек жатқан жағалау бөліктері біртұтас экологиялық жүйеге айналды.
«Екінші кезең түрлер мен экожүйелердің елеулі алуандығын қосып, бүкіл сериялық нысанның тұтастығын күшейтеді», — деді IUCN-нің Дүниежүзілік мұра бағдарламасының директоры Тим Бэдман.
ЮНЕСКО жай көзге балшық болып көрінетін жерді неге қорғайды
Су қайтқан кезде теңіз шегініп, бірнеше шақырымға созылған құм мен лай ашылады. Кездейсоқ турист үшін бұл бос кеңістік, ал экожүйе үшін алып қорек алаңы.
Getbol аумағында өсімдіктер мен жануарлардың 2 454 түрі тіркелген. Мұнда құстардың 216 түрі мекендейді, оның 24-іне жойылып кету қаупі төніп тұр.
Сары теңіз арқылы Шығыс Азия – Австралазия көші-қон бағыты өтеді. Оны жыл сайын Сібір, Аляска, Шығыс Азия мен Австралия арасында ұшатын ондаған миллион су құсы пайдаланады.
Егер негізгі аялдамалардың бірі жоғалса, құстар жақын маңдағы басқа жағалауды жай ғана таңдай алмайды. Олар мыңдаған шақырымдық сапар алдында күш жинайтын орнынан айырылады.
Корея игерудің ескі моделінен бас тартты
Ондаған жыл бойы теңіз қайраңдары бос жер қоры ретінде қабылданды. Жағалаулар өнеркәсіп, жол, тұрғын үй және ауыл шаруашылығы үшін құрғатылды.
2019 жылы Корея толысу-қайту қайраңдары туралы арнайы заң қабылдады. Ел жағалауды құрғату саясатынан оны қорғау және қалпына келтіру моделіне көшті.
Бұл құстарға деген романтикалық қамқорлық емес. Қайраңдар балық қорын сақтайды, дауылдың соққысын әлсіретеді, көміртекті ұстап қалады және жағалаудағы елді мекендерге табыс әкеледі.
Жергілікті тұрғындар ұлулар мен сегізаяқ аулап, ұрпақтан-ұрпаққа жеткен білімді қолданады. Кейбір аудандарда bbeolbae тәсілі сақталған: балықшылар жабысқақ лайдың үстімен ағаш тақтайға сүйеніп қозғалады.
ЮНЕСКО тұрғындарды жағалаудан шығаруды талап еткен жоқ. Корея моделі экожүйеге зиян келтірмейтін дәстүрлі балық шаруашылығы мен экотуризмге мүмкіндік береді.
«Біз Getbol тек Кореяның емес, бүкіл адамзаттың ортақ мұрасы екенін әрдайым есте ұстаймыз», — деді Корея мұрасы қызметінің басшысы Хо Мин.
ЮНЕСКО мәртебесі шексіз еркіндік бермейді
Халықаралық мәртебе туристер мен инвестиция тартады, бірақ әр қателіктің құнын да көтереді. Бақылаусыз туризм құстарды өнеркәсіптік құрылыс секілді тез ығыстыра алады.
ЮНЕСКО ластану, жағалаудағы жел электр станциялары, балық қорының азаюы және климаттың өзгеруі сияқты қауіптерді атап көрсетті. Getbol маңындағы кез келген ірі жоба енді нысанның экологиялық құндылығына әсері тұрғысынан бағалануға тиіс.
Басқаруға Мұхиттар және балық шаруашылығы министрлігі, Корея мұрасы қызметі, өңірлік билік, экологиялық орталықтар мен жергілікті қауымдастықтар қатысады. Басқару жоспарлары әр бес жыл сайын жаңартылады.
Мұндай жүйе тікелей тыйым салудан күрделірек. Бірақ ол табиғатты қорғауды жағалаудағы нақты экономикамен байланыстырады.
Мұның Қазақстанға қандай қатысы бар
Қазақстанда мұхиттық қайраңдар жоқ, алайда ұқсас табиғи капитал бар — Сарыарқаның көлдері мен даласы. Қорғалжын және Наурызым қорықтары 2008 жылдан бері ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне кіреді.
Нысанның жалпы аумағы 450 344 гектарды құрайды. Оның сулы-батпақты жерлері Африка, Еуропа және Оңтүстік Азиядан Сібірге ұшатын құстар үшін негізгі аялдама саналады.
ЮНЕСКО мәліметінше, Қорғалжын-Теңіз көлдер жүйесі 15–16 миллионға дейін құсты қорекпен қамтамасыз ете алады. Бұл аумақтың тіршілігі су режимі мен Нұра өзенінен келетін суға тікелей тәуелді.
Құстар әкімшілік шекараны білмейді.
Егер көрші су айдындары жоғалса, өзен арнасы өзгерсе немесе құрылыс қауіпсіз тынығу орындарын жапса, бір көлді қорғау нәтиже бермейді. Корея тәжірибесі картадағы жеке нүктені емес, бүкіл көші-қон бағытын басқаруды ұсынады.
Қазақстан Кореядан ала алатын бес шешім
Біріншісі — көлдер, өзен атыраулары және құстар маусымдық жиналатын аумақтар арасындағы экологиялық дәліздерді анықтау. Қорғау шекаралары аудандар мен облыстардың картасына емес, табиғи процестерге сәйкес келуі керек.
Екіншісі — су саясатын мұраны қорғаумен байланыстыру. Қорғалжын үшін Нұрадан келетін судың көлемі мен сапасы қорық ішіндегі инспекторлардың жұмысынан кем емес.
Үшіншісі — шектеулер енгізілмей тұрып жергілікті тұрғындармен келісу. Корея Getbol аумағын кеңейтуге дайындық кезінде балықшылар мен муниципалитеттердің қолдауына сүйенді.
Төртіншісі — туристік жүктемені есептеу. Көліктердің, қайықтардың, демалыс орындары мен келушілердің саны тек бизнес сұранысына емес, экожүйенің жағдайына тәуелді болуы тиіс.
Бесіншісі — көші-қон бағыттары бойынша халықаралық ынтымақтастықты дамыту. Қазақстан Орталық Азия бағытындағы көрші елдермен жұмысты күшейте алады, өйткені бір аялдаманың жоғалуын екіншісін қорғау арқылы өтеу мүмкін емес.
Табиғат — жұмыс істейтін инфрақұрылым
ЮНЕСКО мәртебесі өздігінен ақша әкелмейді. Ол мемлекетке бұрын тегін саналған судың, балық қорының, көші-қон жолдарының, дәстүрлі білім мен халықаралық беделдің құнын есептеуге мәжбүр етеді.
Корея теңіз қайраңдарын бос жатқан жер емес, жұмыс істейтін инфрақұрылым ретінде қабылдады. Сондықтан Getbol шаруашылық құндылығын шектеулердің арқасында сақтап отыр.
Қазақстан үшін басты сабақ осы. Көл, атырау немесе дала дәлізі құрылыс алаңына айналғанда емес, тірі экожүйе ретінде жұмыс істегенде елге көбірек пайда әкеледі.
