DKNews.kz халықаралық ақпарат агенттігіне арналған эксклюзивті сұхбатта Қазақстанның ұлттық іскерлік-экономикалық медиасының бас редакторы Арман Қоржымбаев швед ғалым-практигі әрі халықаралық бизнес стратегі Алекс Матрссон мырзамен еліміздің ірі өнеркәсіп кәсіпорындарының болашағы туралы әңгімелеседі. Сұхбат Қазақстан компанияларының жаһандық бәсекеге қабілетті, орнықты және халықаралық байланыстары дамыған кәсіпорындарға айналуына арналған. Матрссон мырзаның пікірінше, Қазақстан экономикасының келесі даму кезеңі қалыптасқан өнеркәсіп кәсіпорындарының ұлттық артықшылықтарды халықаралық нарықтарда қолдануға болатын құзыреттерге айналдыру қабілетіне байланысты болады.
Қазақстанның өнеркәсіп көшбасшылары және жаңа бәсекелестік орта
Матрссон мырза қалыптасқан өнеркәсіп кәсіпорындарын жинақталған активтері, инфрақұрылымы, капиталы, нарыққа шығу мүмкіндіктері, техникалық білімі, институционалдық байланыстары және ұйымдық тәжірибесі бар компаниялар ретінде қарастырады. Бұл артықшылықтар Қазақстанның ірі өнеркәсіп компанияларының бәсекеге қабілеттілігіне берік негіз қалайды. Алайда Матрссон мырза қол жеткізілген ауқымның өзі ұзақмерзімді бәсекелік артықшылыққа енді кепіл бола алмайтынын атап өтеді. Ескірген жүйелер, ұйымның өзгеріске баяу бейімделуі, шешім қабылдаудың созылуы және дәстүрлі бизнес үлгілеріне тәуелділік қуатты кәсіпорындардың өзін әлсіретуі мүмкін.
Матрссон мырза бөліп көрсететін стратегиялық айырмашылық — активтерге иелік ету мен құзыреттерге ие болудың арасы. Қазақстанның өнеркәсіп көшбасшылары елеулі табиғи ресурстарды, өндірістік нысандарды, энергетикалық инфрақұрылымды, көлік жүйелері мен өнеркәсіптік желілерді бақылауы мүмкін. Бірақ олардың ұзақмерзімді бәсекеге қабілеттілігі осы активтердің инновацияға, технологиялық білімге, операциялық тиімділікке, халықаралық нарықтарға шығуға және жаңа бизнес үлгілеріне негіз бола алуына байланысты. Сондықтан Матрссон мырза Қазақстанның өнеркәсіптік трансформациясында компаниялардың өзгеріске бейімделу және жаңару қабілетін басты орынға қояды.
Қазақстанның өнеркәсіптік стратегиясы неліктен маңызды?
Қазақстанның өнеркәсіптік стратегиясының ықпалы жекелеген компаниялармен шектелмейді. Матрссон мырза «ҚазМұнайГаз», «Қазатомөнеркәсіп», ERG, «Қазақмыс», Qarmet, «Самұрық-Энерго», KEGOC, «Қазақстан темір жолы», QazaqGaz, Kazakhstan Petrochemical Industries, «Тау-Кен Самұрық» және «Қазақтелеком» секілді ірі кәсіпорындарды экономиканы әртараптандырудың, өнеркәсіптік инновацияның, технологиялық дамудың, экспортты кеңейтудің және Қазақстанның жаһандық құн тізбектеріне қатысуының маңызды платформалары ретінде қарастырады.
Сондықтан Матрссон мырзаның пікірінше, Қазақстанның ресурстық базасын дамудың түпкі межесі емес, іргетасы ретінде қабылдау қажет. Мұнай мен газ, уран, металдар, электр энергиясы, логистикалық инфрақұрылым, телекоммуникациялар және мұнай-химия шикізаты қосылған құны жоғары өндіріске, терең өңдеуге, өнеркәсіптік қызметтерге, инженерлік құзыреттерге және технологиялық дамуға негіз бола алады. Стратегиялық ілгерілеу реті айқын: ресурстық артықшылықтан — өнеркәсіптік құзыретке, өнеркәсіптік құзыреттен — технологиялық құзыретке, технологиялық құзыреттен — халықаралық дамуға, ал халықаралық дамудан ұзақмерзімді бәсекелік артықшылыққа өту.
Қазақстан өнеркәсібінің бәсекеге қабілеттілігі стратегиялық жаңаруды талап етеді
Матрссон мырзаның пікірінше, өнеркәсіптік бәсекеге қабілеттіліктің негізі баға, өндірістік қуат және ауқымнан жылдамдыққа, инновацияға, технологияға, клиентті терең түсінуге, өзгерістерге төзімділікке, таланттарға, деректерге, тұрақты дамуға және экожүйелердегі көшбасшылыққа қарай ауысып келеді. Сондықтан Қазақстанның өнеркәсіп көшбасшылары нарықтағы қалыптасқан үлесін қорғаумен ғана шектелмей, бәсекелік ұстанымын үздіксіз жаңарта алатын ұйымдарға айналуы тиіс.
Матрссон мырзаның көзқарасы бойынша, Индустрия 4.0 мен Индустрия 5.0, жасанды интеллект, озық өндіріс, автоматтандыру, роботтехника, цифрлық егіздер, жабдықтың жай-күйін болжауға негізделген техникалық қызмет көрсету және өнеркәсіптік киберқауіпсіздік экономикалық үлесіне қарай бағалануы керек. Технология өнімділікті арттырғанда, сенімділікті жақсартқанда, ресурс шығынын азайтқанда, қауіпсіздікті күшейткенде, компанияның өзіндік білім қорын қалыптастырғанда және халықаралық нарықтардан табыс табудың жаңа мүмкіндіктерін ашқанда стратегиялық құндылық жасайды. Сондықтан Матрссон мырза өнеркәсіпті цифрлық трансформациялауды жеке технологиялық бағдарлама емес, кәсіпорынның жұмыс істеу үлгісі ретінде қарастырады.
Өнеркәсіптік активтерден халықаралық құзыреттерге
Матрссон мырза үшін Қазақстанның өнеркәсіптік трансформациясындағы негізгі міндет — материалдық активтерді әртүрлі нарықта қолдануға болатын құзыреттерге айналдыру. «ҚазМұнайГаз» құн тізбектерін тереңдете дамыту әлеуеті бар ресурстық платформа ретінде көрінеді. «Қазатомөнеркәсіп» халықаралық нарықта мұқият ойластырылған ұстаным қалыптастырудың маңызын көрсетеді. ERG мен «Қазақмыс» тау-кен өндірісі мен металлургиядағы өзара кіріккен құзыреттердің стратегиялық мәнін танытады. Ал Qarmet өнеркәсіпті жаңартудың және кейінгі өңдеу сатыларын дамытудың маңызын көрсетеді.
Матрссон мырза дәл осы стратегиялық қисынды «Самұрық-Энерго», KEGOC, «Қазақстан темір жолы», QazaqGaz, Kazakhstan Petrochemical Industries, «Тау-Кен Самұрық» және «Қазақтелеком» компанияларына да қолданады. Олардың салалары әртүрлі болғанымен, әрқайсысы бәсекеге қабілеттілікке инфрақұрылым, технология, таланттар, капитал, реттеу және халықаралық байланыстар ықпал ететін жүйелерде жұмыс істейді. Сондықтан Матрссон мырзаның пікірінше, мақсат қолданыстағы активтерді жай ғана кеңейту емес, халықаралық бәсекелестер оңай қайталай алмайтын құзыреттер қалыптастыру болуы тиіс.
Халықаралық даму — өсудің негізгі стратегиясы
Матрссон мырзаның стратегиялық түсіндіруінде халықаралық даму экспортты арттырудан әлдеқайда кең ұғым. Ол халықаралық нарықтарда, жаһандық құн тізбектерінде, технологияларда, жеткізу желілерінде, клиенттермен қарым-қатынаста және стратегиялық серіктестіктерде берік орын алуды білдіреді. Қазақстанның өнеркәсіп көшбасшылары бұл бағытта экспорт, халықаралық бірлескен кәсіпорындар, стратегиялық сатып алу мәмілелері, технологиялық серіктестіктер, шетелдік инвестициялар, жаһандық сатып алу жүйелері, халықаралық зерттеулер мен әзірлемелер, сондай-ақ шетелдік мамандарды тарту арқылы ілгерілей алады.
Матрссон мырза Қазақстанның географиялық орналасуы өңірлік байланыстарға маңызды негіз болатынын, бірақ географияның өзі жаһандық бәсекеге қабілеттілікті қамтамасыз етпейтінін атап өтеді. Қазақстан осы байланыстарды коммерциялық мүмкіндіктерге айналдыруы қажет. Логистика, энергетика, өндіріс, табиғи ресурстар және цифрлық инфрақұрылым өзара байланысқан платформалар ретінде жұмыс істеуі тиіс. Солар арқылы Қазақстанның өнеркәсіп кәсіпорындары өңірлік нарықтарға шығып, жаһандық өнеркәсіп жүйелеріне тиімдірек қатыса алады.
Коммерциялық дипломатия және халықаралық бәсекеге қабілеттілік
Коммерциялық дипломатия — Матрссон мырзаның халықаралық даму тәсілінің аса маңызды бөлігі. Мемлекеттік институттар, елшіліктер, мемлекеттік инвестициялық ұйымдар, дамуды қаржыландыру институттары, сауда ұйымдары және салалық қауымдастықтар нарықтарға шығуға, инвестициялық байланыстарға, стратегиялық серіктестіктерге, технологиялық ынтымақтастыққа және халықаралық сенімді нығайтуға қолдау көрсете алады.
Сонымен бірге Матрссон мырза нарыққа қол жеткізу мен бәсекеге қабілеттіліктің арасын нақты ажыратады: коммерциялық дипломатия есік ашады, ал бәсекелік құзыреттер кәсіпорынның сол нарықта орныға алатынын айқындайды. Қазақстанның экономикалық дипломатиясы халықаралық дамуға мүмкіндік жасай алады. Бірақ осы мүмкіндіктерді берік коммерциялық ұстанымға айналдыру үшін елдің өнеркәсіп компанияларында қажетті технология, сапа, өнімділік, басқару жүйесі, таланттар және клиенттермен жұмыс істеу құзыреттері болуы керек.
Ұзақмерзімді бәсекелік артықшылық және өнеркәсіптік инновация
Матрссон мырза ұзақмерзімді бәсекелік артықшылықты жекелеген корпоративтік актив емес, бірін-бірі күшейтетін құзыреттер жүйесі ретінде анықтайды. Өнеркәсіптік инфрақұрылым озық технологиялармен, білікті мамандармен, компанияның өзіндік білім қорымен, клиенттер туралы терең түсінікпен, деректермен, капиталмен, халықаралық байланыстармен және орындаушылық тәртіппен ұштасқанда құнды бола түседі.
Матрссон мырзаның пікірінше, өнеркәсіптің тұрақты өсуі экономикалық, әлеуметтік және экологиялық құндылықты да біріктіруі тиіс. Өнімділік, табыстылық, экспорт, инновация және инвестициялар дағдыларды дамытумен, жұмыспен қамтумен, білім мен тәжірибе берумен және кәсіпкерлікпен қатар ілгерілеуі керек. Энергия тиімділігі, декарбонизация, айналымды экономика қағидаттары, ресурстарды ұтымды пайдалану, су ресурстарын басқару және климаттық өзгерістерге төзімділік те тек орындалуға тиіс талаптар емес, өнеркәсіптік бәсекеге қабілеттіліктің қозғаушы күштері ретінде қабылдануы қажет.
Қазақстанның ірі өнеркәсіп компаниялары — стратегиялық платформалар
Матрссон мырза «ҚазМұнайГаз», «Қазатомөнеркәсіп», ERG, «Қазақмыс», Qarmet, «Самұрық-Энерго», KEGOC, «Қазақстан темір жолы», QazaqGaz, Kazakhstan Petrochemical Industries, «Тау-Кен Самұрық» және «Қазақтелеком» компанияларын Қазақстанның өнеркәсіптік бәсекеге қабілеттілігінің кең ауқымды жүйесінің бөліктері ретінде қарастырады. Олардың стратегиялық маңызы өз салаларымен шектелмейді. Өйткені олардың құзыреттері жеткізушілерге, клиенттерге, инфрақұрылымға, технологиялық дамуға, жұмыспен қамтуға, инвестицияларға және халықаралық байланыстарға ықпал етеді.
Сондықтан Матрссон мырза айқындайтын стратегиялық мақсат — ұлттық өнеркәсіп көшбасшысынан өңірлік платформаға, халықаралық кәсіпорынға, жаһандық құн тізбегінің қатысушысына және экожүйені үйлестірушіге қарай біртіндеп өсу. Қазақстанға өнеркәсіп көшбасшылары тек ірі болғаны үшін қажет емес. Матрссон мырзаның пікірінше, елге инновациялық әлеуетін арттыратын, халықаралық деңгейде жұмыс істей алатын, орнықты әрі нарықтағы орнын бәсекелестерге оңай бермейтін өнеркәсіп көшбасшылары керек.
Қазақстан, өңірлік байланыстар және жаһандық құн тізбектері
Матрссон мырза Қазақстанның өңірдегі орнын түпкі меже емес, стратегиялық көпір ретінде қарастыру қажет деп санайды. Көршілес нарықтармен байланыстар жеткізу тізбектерін, логистиканы, энергетикалық қатынастарды және өнеркәсіптік ынтымақтастықты нығайта алады. Ал неғұрлым кең халықаралық желілер технологияларға, капиталға, клиенттерге және маманданған құзыреттерге жол ашады.
Осылайша, Матрссон мырза Қазақстанның стратегиялық ілгерілеуін ішкі өнеркәсіптік қуаттан өңірлік байланыстарға, одан жаһандық бәсекеге қабілеттілікке өту ретінде қарастырады. Орталық Азиядағы кең ауқымды ахуал Қазақстанға мүмкіндіктер туғызатын немесе бәсекелік қысым жасайтын тұстарымен маңызды. Дегенмен негізгі стратегиялық мақсат — Қазақстанның өз өнеркәсіптік құзыреттерін халықаралық деңгейге шығару.
Қазақстанның жаңа өнеркәсіп көшбасшысы
Матрссон мырзаның негізгі тұжырымына сәйкес, Қазақстанның келесі буын өнеркәсіп көшбасшылары ең алдымен бақылауындағы табиғи ресурстармен, иелігіндегі активтермен немесе ел ішіндегі қызмет ауқымымен өлшенбейді. Оларды осы артықшылықтарды әлемдік нарықтарда қолданылатын құзыреттерге, технологиялық инновацияларға, халықаралық клиенттік байланыстарға, стратегиялық серіктестіктерге және тұрақты бизнес үлгілеріне айналдыру қабілеті айқындайды.
Сондықтан Матрссон мырза үшін шешуші формула мынадай: ұлттық артықшылық + өнеркәсіптік құзырет + технологиялық инновация + халықаралық даму + экожүйелерді үйлестіру + коммерциялық дипломатия + тұрақты құндылық жасау. Мақсат өнеркәсіптік өсіммен ғана шектелмейді. Матрссон мырзаның пікірінше, басты міндет — халықаралық нарықтарда қолданылған сайын әсері күшейе түсетін құзыреттерді жинақтау.
Қорытынды
Швед ғалым-практигі әрі халықаралық бизнес стратегі Алекс Матрссон мырза Қазақстанның өнеркәсіптік болашағы қалыптасқан артықшылықтарды жаһандық бәсекеге қабілетті құзыреттерге айналдыру мүмкіндігіне байланысты болады деп санайды. Матрссон мырзаның пікірінше, стратегиялық өзгеріс бұрыннан бар активтерге сүйенуден үздіксіз жаңару қабілетіне, ресурстық артықшылықтан технологиялық артықшылыққа, ішкі қуаттан халықаралық дамуға, жаһандық құн тізбектеріне қатысудан экожүйелердегі көшбасшылыққа қарай жүруі тиіс.
Матрссон мырза Қазақстанның өнеркәсіп көшбасшылары өндірістік шеберлікті, инновацияны, халықаралық нарықтарды терең түсінуді, коммерциялық дипломатияны және тұрақты құндылық жасауды ұштастыруы қажет деп есептейді. «ҚазМұнайГаз», «Қазатомөнеркәсіп», ERG, «Қазақмыс», Qarmet, «Самұрық-Энерго», KEGOC, «Қазақстан темір жолы», QazaqGaz, Kazakhstan Petrochemical Industries, «Тау-Кен Самұрық» және «Қазақтелеком» компанияларының әрқайсысы әртүрлі стратегиялық жол арқылы осы өзгеріске үлес қоса алады.
Матрссон мырзаның тұжырымдауынша, бүгінгі стратегиялық мәселе Қазақстанның өнеркәсіп көшбасшылары бұрыннан бар мұрасын қалай сақтап қалатынында емес, сол артықшылықтарды халықаралық бәсекелік басымдықтың жаңа көздеріне қаншалықты үздіксіз айналдыра алатынында. Матрссон мырзаның түйінді пікірі мынаған саяды: Қазақстанның өнеркәсіптік дамуының келесі кезеңін оның ірі кәсіпорындарының қазір неге иелік ететіні емес, халықаралық деңгейде қандай компанияларға айнала алатыны айқындайды.
Алекс Матрссон мырза туралы
Алекс Матрссон мырза — швед ғалым-практигі және халықаралық бизнес стратегі. Ол — болашақты кеңінен пайымдайтын жаһандық көшбасшы, тәлімгер, кәсіпкер, аға оқытушы, зерттеуші және халықаралық бизнес жөніндегі беделді кеңесші. Матрссон мырза — Швецияда халықаралық бизнес стратегиясы бағыты бойынша үздік түлек. Оның жаһандық құн тізбегінің әртүрлі буындарында бизнесті бастау, жүргізу және басқару, сондай-ақ инвесторлармен, шағын және орта кәсіпорындармен, трансұлттық корпорациялармен, мемлекеттік органдармен, университеттермен және пәнаралық зерттеу институттарымен халықаралық деңгейде жұмыс істеу тәжірибесі мол. Матрссон мырза саясат, бизнес стратегиясы, өнеркәсіптік маркетинг, коммерциялық дипломатия және ғылыми зерттеулер нәтижелерін коммерцияландыруға қатысты стратегиялық мәселелер бойынша өз ұстанымдарын ілгерілетеді. Жоғары білім саласында Матрссон мырза күтпеген жаңалықтардың, инновацияның және синергияның күшіне сенеді. Осы ұғымдар оның білім тарату қызметінің негізін құрайды. Ол әдістемелік қатаңдыққа сүйенетін прагматикалық тәсілді қолданады. Негізгі бизнес тұжырымдамаларын сапалы меңгертуді жүйелі түрде қамтамасыз ете отырып, студенттердің өз ойлары мен шешімдерін саралай білу қабілетін де дамытады. Оның мақсаты — студенттерге ең озық білімін тәжірибеде нәтижелі қолдануға мүмкіндік беру. Осы арқылы олар өз қауымдастықтарының, өңірлерінің және бүкіл әлемдегі қоғамның әлеуметтік әрі экономикалық әл-ауқатын арттыратын маңызды күшке айнала алады. Матрссон мырзаның ғылыми ізденістері сауданы ілгерілету, дамушы нарықтар, бизнестің орнықтылығы және халықаралық дамуға желілік тәсіл қолдану тақырыптарына шоғырланған. Алекс Матрссон мырза — Швецияның оңтүстік-шығысындағы жағалауда орналасқан Кальмар қаласынан тарайтын скандинавиялық Матрссон әулетінің мүшесі. Бұл әулет консервативті қағидаттарды берік ұстанып, білімге, дәстүрге және бүкіл әлемдегі ортақ игілікке қызмет етуге мән береді. Матрссон мырзаның жеке қызығушылықтары да кең: көк киттер, араб жылқылары, классикалық музыка, этикалық капитализм, дін, мәдениет, Солтүстік Еуропа елдері, Парсы шығанағы өңірі және Орталық Азия, әсіресе Қазақстан.
