Салу! Тағы да салу! Мұнай табысынан жаңа мектептер мен ауруханаларға дейін: шетелдік БАҚ «Халықтық құрылыс» бағдарламасы туралы

385
Ринат Сафин Редактор
Фотосурет: EU Reporter

Қазақстан инфрақұрылымды дамытуға 6,5 трлн теңге бағыттауды жоспарлап отыр. Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың бастамасымен қолға алынған үш жылдық «Халықтық құрылыс» бағдарламасы Еуропадағы EU Reporter басылымының 17 қарашада жарияланған мақаласында талданды. Автор Қазақстанның Ұлттық қордағы мұнай кірістерін мектептер, ауруханалар мен жолдар салуға жұмсау тәсілін халықаралық тәжірибемен салыстырған, деп хабарлайды DKNews.kz.

Жарияланымның негізгі мәселесі – мемлекет жинақталған қаржыны сақтауға басымдық беруі керек пе, әлде оның бір бөлігін болашақ ұрпаққа қызмет ететін инфрақұрылымға салғаны тиімді ме? EU Reporter Қазақстанның таңдауы екінші бағытқа негізделгенін атап өтеді.

6,5 трлн теңге қандай жобаларға бағытталады?

«Халықтық құрылыс» – Қазақстанның әлеуметтік және инженерлік инфрақұрылымын жаңартуға арналған үш жылдық бағдарлама. Оны қаржыландыруға Ұлттық қордан шамамен 6,5 трлн теңге бағыттау көзделген.

Бағдарлама аясында ел өңірлерінде халық күнделікті пайдаланатын нысандар салу жоспарланып отыр.

Негізгі бағыттар:

  • Жаңа мектептер мен балабақшалар салу.
  • Ауруханалар мен емханалар құрылысын жүргізу.
  • Спорт және мәдениет нысандарын дамыту.
  • Автомобиль жолдары мен көпірлер салу.
  • Инженерлік және коммуналдық желілерді жаңарту.

Бұл қаржының барлығы қазірдің өзінде игерілді деген сөз емес. 6,5 трлн теңге – бағдарламаға бағыттау жоспарланған қаражат көлемі. Нақты нәтижелер жобалардың іске асырылуына байланысты болады.

Неліктен Қазақстанға жаңа мектептер мен ауруханалар қажет?

EU Reporter Қазақстандағы инфрақұрылымдық сұраныстың артуын демографиялық өзгерістермен байланыстырады.

Басылымның мәліметінше, соңғы жеті жылда ел халқының саны 2 миллионнан астам адамға көбейген. Қалалар кеңейіп, жаңа тұрғын аудандар пайда болып жатыр.

Мұндай өзгерістер білім беру, денсаулық сақтау және көлік инфрақұрылымына қосымша жүктеме түсіреді. Әсіресе жаңа тұрғын алаптарында мектептерге, балабақшаларға және медициналық мекемелерге сұраныс артады.

Мақала авторының пайымдауынша, қажетті инфрақұрылымды салуды кейінге қалдыру болашақта қордаланған мәселелерді шешуге жұмсалатын шығындарды көбейтуі мүмкін.

Сондықтан басылым Ұлттық қор қаражатының бір бөлігін әлеуметтік нысандарға бағыттауды ұзақмерзімді инвестиция ретінде қарастырады.

Индонезия тәжірибесі: мектеп құрылысы табысқа қалай әсер етті?

EU Reporter Қазақстанның бастамасын түсіндіру үшін Индонезияның тарихи тәжірибесін мысалға келтіреді.

1970 жылдардағы мұнай бумы кезінде Индонезия үкіметі қосымша кірістердің бір бөлігін бастауыш мектептер салуға жұмсаған. Sekolah Dasar INPRES бағдарламасы бойынша алты жылда 61 мыңнан астам мектеп тұрғызылған.

Кейін экономика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты Эстер Дюфло осы бағдарламаның ұзақмерзімді нәтижелерін зерттеген.

Зерттеу нәтижесінде әрбір 1000 балаға шаққанда қосымша бір мектеп салу білім алу ұзақтығын арттырып, адамдардың ересек жастағы табысын 1,5–2,7%-ға өсіруге ықпал еткені анықталған.

Бұл көрсеткіштер Индонезияның нақты тарихи жағдайына қатысты. Оларды Қазақстандағы «Халықтық құрылыс» бағдарламасының болашақ нәтижесі ретінде тікелей қабылдауға болмайды.

Дегенмен зерттеу білім беру инфрақұрылымына салынған қаражаттың экономикалық әсері ондаған жыл бойы сақталуы мүмкін екенін көрсетеді.

Норвегия Ұлттық қор қаражатын қалай пайдаланады?

Мақалада Норвегия тәжірибесіне де назар аударылған.

Бұл ел мұнай кірістерінен қалыптасқан мемлекеттік инвестициялық қорды басқаруда жинақтау қағидатына басымдық береді. Алайда қор қаражатының экономикалық пайдасын ағымдағы мемлекеттік қажеттіліктерге пайдалануға да мүмкіндік қарастырылған.

Норвегияның бюджет қағидасы бойынша мемлекеттік шығыстарды қаржыландыру кезінде қордың күтілетін ұзақмерзімді нақты кірістілігі бағдар ретінде алынады. Қазіргі көрсеткіш – 3%.

Қазақстан мен Норвегияның қорды пайдалану тәсілдері бірдей емес. Норвегияда негізгі бағдар қор активтерінің күтілетін кірістілігі болса, Қазақстанның «Халықтық құрылыс» бағдарламасы Ұлттық қор ресурстарының бір бөлігін нақты инфрақұрылымдық жобаларға бағыттауды көздейді.

EU Reporter бұл мысалдарды мемлекеттік жинақтың қазіргі және болашақ ұрпақ мүддесіне қалай қызмет ете алатынын көрсету үшін келтіреді.

Қазақстанда әлеуметтік салаға жеті жылда 88 трлн теңге бөлінген

Шетелдік басылым «Халықтық құрылыс» бағдарламасын Қазақстандағы әлеуметтік инвестициялардың жалғасы ретінде сипаттайды.

Мақалада келтірілген деректерге сәйкес, соңғы жеті жылда әлеуметтік салаға шамамен 88 трлн теңге бағытталған.

Оның ішінде:

  • 33,2 трлн теңге – білім беру саласына.
  • 15,5 трлн теңге – денсаулық сақтау саласына.

Бұл қаражаттың есебінен қалалар мен ауылдарда мектептер, балабақшалар және медициналық мекемелер салынған.

Сонымен бірге жеті жылдағы 88 трлн теңгелік әлеуметтік шығыстарды жаңа бағдарламаның 6,5 трлн теңгелік жоспарымен шатастырмау қажет. Біріншісі – өткен кезеңдегі кең ауқымды әлеуметтік қаржыландыру, екіншісі – алдағы үш жылға арналған инфрақұрылымдық бастама.

Алғашқы кезеңде 1,3 трлн теңгеден астам жобалар мақұлданды

«Халықтық құрылыс» бағдарламасын іске асырудың алғашқы кезеңі басталған.

EU Reporter жарияланымында құны 1,3 трлн теңгеден асатын жобалар мақұлданғаны айтылған.

Олардың қатарында білім беру және денсаулық сақтау мекемелері, мәдениет және спорт нысандары, инженерлік желілер мен жолдар құрылысы бар.

Бұл жобалардың мақұлдануы олардың барлығы аяқталғанын білдірмейді. Құрылыс жұмыстарының мерзімі, нақты құны және пайдалануға беру нәтижелері әр жоба бойынша бөлек бағалануы тиіс.

Бағдарламаның экономикалық және әлеуметтік тиімділігі де осы нысандардың уақытылы салынып, халыққа нақты қызмет көрсете бастауына байланысты болады.

Ұлттық қор қаржысын балалардың болашағына бағыттау

EU Reporter Қазақстанның тағы бір бастамасына – балаларға арналған жинақ шоттарына назар аударады.

Басылым сингапурлық The Straits Times газетінде жарияланған экономист Теренс Хоның мақаласына сілтеме жасайды. Онда Қазақстанның мұнай кірістерін балалардың болашағына бағыттау тәжірибесі қарастырылған.

«Ұлттық қор – балаларға» бастамасы мен «Халықтық құрылыс» бағдарламасының құралдары әртүрлі.

Біріншісі Ұлттық қордың инвестициялық кірісінің бір бөлігін балалардың жеке жинақтарына аударуға негізделген. Екіншісі елдің әлеуметтік және инженерлік инфрақұрылымын дамытуға бағытталған.

Екі бастаманың ортақ ерекшелігі – табиғи ресурстардан түсетін кірістерді болашақ ұрпақтың қажеттіліктерімен байланыстыру.

Инфрақұрылымға инвестицияның нәтижесі қалай өлшенеді?

Мақала авторы мемлекеттік инвестициялардың тиімділігін тек салынған ғимараттар саны немесе олардың жалпы ауданы арқылы бағалау жеткіліксіз екенін атап өтеді.

Мектептің пайдасы балалардың сапалы білім алу мүмкіндігімен, аурухананың нәтижесі медициналық көмектің қолжетімділігімен, ал жол құрылысының әсері көлік байланысының жақсаруымен өлшенуі керек.

Сондықтан инфрақұрылымдық жобаларды бағалау кезінде бірнеше мәселе маңызды:

  • Нысандардың нақты қажеттілік бар өңірлерде салынуы.
  • Құрылыс мерзімі мен бюджетінің сақталуы.
  • Мектептер мен ауруханалардың кадрлармен және жабдықтармен қамтамасыз етілуі.
  • Жаңа инфрақұрылымды күтіп ұстауға кететін болашақ шығындар.
  • Халықтың қызметтерге нақты қолжетімділігінің жақсаруы.

Бұл өлшемдер мемлекеттік қаражаттың ұзақмерзімді қайтарымын бағалауға мүмкіндік береді. Өйткені ғимарат салудың өзі білім беру немесе медициналық қызмет сапасының автоматты түрде жақсаратынына кепілдік бермейді.

Қазақстан тәжірибесі басқа елдерге үлгі бола ала ма?

EU Reporter авторының пікірінше, Қазақстанның тәсілі табиғи ресурстардан кіріс алып, мемлекеттік жинақ қалыптастырған басқа елдер үшін қызықты тәжірибе болуы мүмкін.

Мұндай мемлекеттер алдында ортақ мәселе тұр: жинақталған қаржыны болашақ үшін сақтау мен қазіргі инфрақұрылымдық қажеттіліктерге жұмсау арасындағы тепе-теңдікті қалай табуға болады?

Қазақстанның таңдауы – қаржы резервтерінің бір бөлігін мектептерге, ауруханаларға, жолдарға және басқа да ұзақ уақыт пайдаланылатын қоғамдық нысандарға айналдыру.

Алайда бұл тәсілдің басқа елдерде қаншалықты тиімді болатыны олардың бюджет мүмкіндіктеріне, мемлекеттік басқару сапасына және инвестициялық жобаларды іске асыру жағдайына байланысты.

6,5 трлн теңгелік бағдарламаның басты сынағы алда

«Халықтық құрылыс» бағдарламасының халықаралық басылымда талқылануы Қазақстанның инфрақұрылымдық саясатына шетелдік назардың бар екенін көрсетеді.

Бірақ бағдарламаның шынайы нәтижесін жарияланған қаржы көлемі емес, салынған және пайдалануға берілген нысандар, олардың сапасы мен халыққа тигізетін пайдасы айқындайды.

Егер жоспарланған жобалар уақытылы іске асса, жаңа мектептер мен медициналық мекемелер халық саны өсіп жатқан өңірлердегі инфрақұрылымдық жүктемені азайтуға көмектесуі мүмкін. Жолдар мен инженерлік желілердің дамуы да өңірлердің экономикалық мүмкіндіктерін кеңейте алады.

Бұған дейін біз Қазақстанда 6,5 трлн теңгені инфрақұрылымға бағыттау жоспарының бизнес пен халыққа ықтимал әсері туралы жазған едік. Енді бұл бастаманың халықаралық деңгейде талқылануы Ұлттық қор қаражатын тиімді пайдалану және ұзақмерзімді қоғамдық пайдаға айналдыру мәселесін алдыңғы қатарға шығарып отыр.

«DKnews.kz» халықаралық ақпараттық агенттігі Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрлігінде тіркелген. Есепке қою туралы куәлік № 10484-АА 2010 жылдың 20 қаңтарында берілді.

Тақырып
Жаңарту
МИА «DKnews.kz» © 2006 -