Қазақстанда Конституциялық реформа бойынша жұмыс жалғасып жатыр. Конституциялық комиссияның екінші отырысында ҚР Әділет министрі Ерлан Сәрсембаев Негізгі заңға енгізілуі мүмкін бірқатар маңызды өзгерістерді таныстырды. Ұсыныстар мемлекеттің басқару жүйесін түбегейлі қайта ойлауға бағытталған және олар тек билік өкілдерінің емес, азаматтардың, саяси партиялардың, қоғамдық ұйымдар мен сарапшылардың пікірлері негізінде әзірленген, деп хабарлайды DKNews.kz.
Бұл жолы әңгіме жекелеген баптарды ғана түзету туралы емес. Ұсынылып отырған өзгерістер мемлекеттік жүйенің логикасын, билік тармақтарының өзара іс-қимылын және азаматтардың құқықтарын қорғау тетіктерін күшейтуді көздейді.
Қандай салалар қамтылады
Жобада Конституцияның бірнеше ірі бөліміне өзгерістер енгізу ұсынылады. Атап айтқанда, Үкіметтің жекелеген функциялары, Конституциялық соттың, прокуратура мен сот билігінің өкілеттіктері, құқық қорғау тетіктері, жергілікті өзін-өзі басқару мәселелері қайта қаралады. Сонымен қатар жекелеген аумақтарда арнайы құқықтық режим енгізу қағидаттары және Конституцияға өзгерістер мен толықтырулар енгізу тәртібі нақтылауды талап етеді.
Министрдің айтуынша, бұл нормалар бүгінгі саяси және құқықтық шындыққа сай келуі тиіс.
Құрылтай қандай орган болады
Түзетулердің жеке блогы болашақ бір палаталы Парламент – Құрылтайдың қызметіне арналған. Конституция деңгейінде Құрылтай төрағасын тағайындау тәртібі, депутаттық корпусты қалыптастыру қағидаттары және өзге де рәсімдік мәселелер бекітіледі.
Бұл шешім Парламенттің жаңа моделін бастапқы кезеңнен-ақ нақты ережелермен шектеуге мүмкіндік береді. Яғни Құрылтайдың жұмысы саяси конъюнктураға емес, Конституцияға сүйенетін болады.
Конституцияны өзгерту тәртібі жеке бөлімге шығарылады
Ерлан Сәрсембаев Конституцияға өзгерістер енгізу тәртібінің ерекше маңызын атап өтті. Осыған байланысты тиісті регламенттеуші нормаларды Конституцияның жеке бөліміне шығару ұсынылады.
Бұл қадам Негізгі заңды өзгерту процесін барынша айқын әрі болжамды етуге бағытталған. Яғни Конституцияны өзгерту кездейсоқ немесе саяси сәтке байланысты емес, нақты құқықтық тетік арқылы жүзеге асырылуы тиіс.
Үкіметтің өкілеттіктері қалай өзгереді
Реформаның ең назар аударарлық тұстарының бірі – Үкімет функцияларын қайта қарау. Атап айтқанда, Үкіметтің мемлекеттік бағдарламаларды бекіту құзыретін, сондай-ақ мемлекеттік комитеттердің қызметін басқару, олардың актілерін тоқтата тұру немесе күшін жою жөніндегі өкілеттіктерін алып тастау ұсынылады.
Министр бұл өзгерісті мемлекеттік жоспарлаудың жаңа жүйесімен түсіндірді.
«Мемлекеттік жоспарлаудың жаңа жүйесіне сәйкес мемлекеттік бағдарламалар аталған жүйенің құжаттары болып табылмайды. Мұндай бағдарламалар қажеттілігіне қарай әзірленіп, бекітілетін болады», – деді Ерлан Сәрсембаев.
Бұл тәсіл артық бюрократиядан арылып, басқаруды икемдірек етуге бағытталған.
Әкімшілік соттар Конституцияда бекітіледі
Әділет министрі 2021 жылдан бері Қазақстанда жұмыс істеп келе жатқан мамандандырылған әкімшілік соттардың маңызын ерекше атап өтті. Бұл соттар азамат пен мемлекет арасындағы жария-құқықтық дауларда нақты тепе-теңдік орнатуға мүмкіндік берді.
Енді ұсынылып отырған өзгерістерге сәйкес, Конституцияда сот билігінің әкімшілік сот ісін жүргізу арқылы жүзеге асырылатыны тікелей көрсетіледі.
«Бұл әкімшілік соттарға конституциялық-құқықтық мәртебе береді, азаматтардың құқықтарын қорғау кепілдіктерін арттырады және қоғамның сот билігіне деген сенімін нығайтады», – деді министр.
Яғни әкімшілік соттар жай ғана институт емес, Негізгі заңмен қорғалған құқықтық тетікке айналады.
Негізгі мақсат – тұлғаларға емес, институттарға сүйену
Жалпы алғанда, Ерлан Сәрсембаевтың айтуынша, ұсынылып отырған өзгерістер мемлекеттік жүйенің тиімділігін арттыруға бағытталған. Бұл жүйе енді жеке тұлғаларға емес, жария билік институттарының сапасына тәуелді болады.
«Қоғам үшін бұл мемлекеттің сыртқы немесе ішкі жағдайларға қарамастан дәйекті әрі құқықтық тұрғыда әрекет ететініне сенімділікті білдіреді. Әлеуметтік міндеттемелер орындалады, экономикалық процестер жалғасады, халықаралық міндеттемелер сақталады», – деп қорытындылады әділет министрі.
Алдағы уақытта бұл бастамалардың қалай жүзеге асатыны және олар Қазақстанның саяси-құқықтық жүйесіне қандай нақты өзгеріс әкелетіні қоғам назарында болмақ.
