Қазақстандағы конституциялық реформа күтпеген жерден жаңа деңгейге көтеріліп барады. Республикалық адвокаттар алқасының төрағасы Мәди Мырзағараев Конституциялық комиссия аясында Жаңа Конституция қабылдау мәселесін қарастыруды ұсынды. Оның айтуынша, талқыланып жатқан өзгерістер жай ғана баптарды түзету емес, Конституцияның мазмұндық өзегіне әсер ететін ауқымды қадамға ұқсайды, деп хабарлайды DKNews.kz.
Бұл бастама Конституциялық комиссияның бесінші отырысында айтылды.
"Мәселе тек мәтінді өңдеуде емес"
Мәди Мырзағараев комиссия соңғы екі күн бойы ұсынылған түзетулерді жан-жақты қарап, алдын ала жобамен де танысқанын айтты.
Gov
"Соңғы екі күнде біз ұсынылған өзгерістерді жан-жақты және мұқият талдадық. Кеше жобаның алдын ала нұсқасы таныстырылды. Мен ұсынылған өзгерістердің бәрін егжей-тегжейлі қарап шықтым", - деді ол.
Оның сөзінше, ұсыныстардың ішінде Конституцияның мазмұндық тұжырымдамасын өзгертуге бағытталған маңызды жаңалықтар аз емес.
"Олардың барлығы қоғамның бүгінгі сұранысына және уақыт талабына сай келеді. Осыған байланысты Конституциялық комиссия шеңберінде Жаңа Конституция мәселесін қарастырған жөн деп санаймын", - деді Мәди Мырзағараев.
Мәжіліс: бұл енді "түзету" емес, мемлекеттік жүйені қайта құру
Мәжіліс төрағасының орынбасары Дәния Мәдиқызы Еспаева да талқылаудың деңгейі бұрынғыдай "бір-екі бөлімге өзгеріс енгізумен" шектелмейтінін атап өтті. Оның айтуынша, бүгінгі күн тәртібі Конституцияны 1995 жылғы мәтінге "жәй ғана бейімдеу" емес.
"Енді бізде негізгі заңның жекелеген бөлімдерін түзету немесе толықтыру шеңберінен шығатын міндет тұр. Бұл - 1995 жылғы Конституция мәтінін бүгінгі шындыққа сәйкестендіру ғана емес", - деді ол.
Еспаеваның айтуынша, әңгіме:
- мемлекеттік құрылымның бүкіл архитектурасын,
- құқықтар мен бостандықтардың кепілдіктер жүйесін,
- билік институттары мен қоғам арасындағы өзара іс-қимыл тетіктерін терең қайта қарауға тіреліп отыр.
"Осындай кешенді өзгерістер логикасы бізді жекелеген, бөлшек-бөлшек түзетулерге емес, жаңа мәтінге қажеттілікке алып келеді", - деді Мәжіліс төрағасының орынбасары.
Конституция мәтінінің 84 пайызына өзгеріс енгізілуі мүмкін
Реформаның ауқымы бұған дейін өткен отырыстарда да анық байқалды. Конституциялық сот төрағасының орынбасары Бақыт Нұрмұханов комиссия мүшелеріне негізгі заңға енгізілетін түзетулердің жинақталған жобасын таныстырған. Сол кезде ұсынылған өзгерістер Конституция мәтінінің 84 пайызына әсер ететіні айтылды.
Сонымен бірге бірқатар іргелі қағидалар өзгеріссіз қалатыны да хабарланды. Атап айтқанда, мемлекеттiң унитарлығы, сондай-ақ Қазақстан аумағының тұтастығы, қол сұғылмауы және бөлінбеуі туралы норма сақталады.
Комиссияда қандай ұсыныстар айтылды
Комиссия жұмысы басталғалы бері түрлі бастамалар көтерілді. Мәселен:
- Мәжіліс депутаты Елнұр Сабыржанұлы Бейсенбаев отбасы мен неке ұғымдарын күшейтіп, оларды ер мен әйел одағына негізделген құндылық ретінде нақтырақ бекіту жөнінде ұсыныс айтқаны хабарланды.
- Дүйсенбі күні, 26 қаңтарда өткен отырыстарда жаңа заң шығарушы орган ретінде аталған Құрылтай заң жобаларын үш оқылымда қарайтыны айтылды.
- Мәжіліс депутаты Снежанна Имашева сот санкциясынсыз ұстау мерзімін 72 сағаттан 48 сағатқа дейін қысқартуды ұсынды, алайда Бас прокурордың бірінші орынбасары Жандос Өміралиев бұл бастаманы қолдамағаны айтылды.
Бұған қоса, Мәжіліс депутаты Никита Шаталов конституциялық реформаның қалай жүріп жатқаны және жария талқылауларда айтылмай қалатын тұстары туралы пікір білдіргені де еске салынды.
Неге дәл "Жаңа Конституция" тақырыбы көтерілді
Комиссия 2026 жылғы 21 қаңтардағы Мемлекет басшысының жарлығымен құрылған. Бұған дейін Президент Қасым-Жомарт Тоқаев бастапқыда шамамен 40 бапты өзгерту жоспарланғанын, бірақ жұмыс барысында түзетулердің әлдеқайда көп болатыны анықталғанын айтқан.
Енді ұсыныстар Конституцияның басым бөлігіне тиіп жатқан кезде, қоғамда да, саясат сахнасында да логикалық сұрақ туындайды: бұл процесс "түзету" деңгейінде қала ма, әлде жаңа мәтінге алып келе ме?
Алда не болуы мүмкін
Қазір Конституциялық комиссияның жұмысы жалғасып жатыр. Алдағы кезеңде ұсыныстар нақтыланып, саяси шешім қабылданады. Қазақстан 1995 жылғы Конституцияны терең жаңғырту жолын таңдай ма, әлде Жаңа Конституцияның толық мәтіні ұсыныла ма - негізгі интрига осы.
Бір нәрсе анық: бүгінгі талқылау енді тек заң мәтіні туралы емес, елдің болашақтағы мемлекеттік моделін айқындайтын үлкен таңдауға айналып барады.
