Қазақстанда Конституциялық реформа аясында тек саяси институттар ғана емес, елдің ұзақ мерзімді дамуын айқындайтын іргелі ұстанымдар да қайта қаралып жатыр. Конституциялық реформа жөніндегі комиссияның бесінші отырысында осы мәселеге ерекше назар аударылып, ғылымның рөлі мен орны ашық талқыланды, деп хабарлайды DKNews.kz.
Комиссия мүшесі, Ұлттық ғылым академиясының мүшесі Дурвудхан Сұраған ғылыми шығармашылық еркіндігін Конституция деңгейінде бекіту мемлекеттің стратегиялық дамуына тікелей әсер ететінін атап өтті. Оның айтуынша, ғылыми еркіндіксіз тұрақты даму да, демократиялық қоғам да қалыптаспайды.
Ғылым – қосалқы сала емес, дербес құндылық
Сұрағанның сөзінше, ғылымды тек экономикаға қызмет ететін құрал ретінде қарастыру ескі көзқарас.
«Ғылыми шығармашылық еркіндігін Конституция деңгейінде бекіту – ғылымды қосалқы құрам емес, жеке-дара құндылық ретінде мойындауды білдіреді. Баршамызға мәлім, ғылымсыз – тұрақты даму да, шынайы демократия да, тиімді мемлекеттік басқару да мүмкін емес. Конституциялық норма, ең алдымен – ғылыми шығармашылық еркіндігі мәртебесін айқындайды. Яғни, мемлекет оның еркін жұмыс жасауы үшін жағдай жасауы тиіс», – деді ол.
Яғни бұл ұсыныс ғылымға «рұқсат беру» емес, мемлекеттің ғылым алдындағы нақты міндетін бекіту туралы болып отыр.
Университеттер мен ғалымдардың дербестігі неге маңызды
Комиссия мүшесі ғылыми еркіндіктің университеттер мен ғылыми орталықтардың дербестігімен тікелей байланысты екенін атап өтті. Академиялық еркіндік болмайынша, сапалы ғылым да болмайды.
Оның айтуынша, бұл норма Конституцияда нақты бекітілмейінше, ғылыми мекемелердің зерттеу тақырыптарын, әдіснамасын және ғылыми бағыттарын еркін таңдауы толық қамтамасыз етілмейді. Ал бұл, өз кезегінде, ғылымның дамуын тежейді.
Жаһандық бәсеке жағдайындағы ғылымның рөлі
Отырыс барысында ғылыми еркіндіктің жаһандық бәсекелестік пен технологиялық трансформация жағдайындағы стратегиялық маңызына да ерекше тоқталынды. Қазіргі әлемде мемлекеттер табиғи ресурстармен емес, біліммен, инновациямен және адами капиталмен жарысып отыр.
Ғалымдардың еркін ойлауына, тәуелсіз зерттеу жүргізуіне жағдай жасай алмаған елдер бұл жарыста артта қалу қаупіне тап болады.
Адами капитал – Конституциялық деңгейдегі басымдық
Сөз соңында Дурвудхан Сұраған Преамбулада және қосымша баптарда адами капиталды, білім мен ғылымды, мәдениет пен инновацияны мемлекеттің стратегиялық қызмет бағыттары ретінде бекітуді қолдауға шақырды.
Бұл ұсыныстың мәні қарапайым: елдің болашағы инфрақұрылыммен ғана емес, еркін ойлайтын, білімді, жаңалық жасай алатын адамдармен қалыптасады.
Комиссиядағы бұл пікірталас Конституциялық реформаның тек басқару жүйесіне емес, елдің интеллектуалдық негізіне де қатысты екенін көрсетті. Ғылыми шығармашылық еркіндігін Конституцияда бекіту – ғалымдар үшін ғана емес, Қазақстанның ұзақ мерзімді дамуы үшін маңызды қадам.
Бұл – мемлекет қандай болашақты таңдайды деген сұраққа берілетін нақты жауап.
