Тауар биржаларындағы клиринг төңірегінде соңғы күндері қоғамда түрлі пікір айтылып жатыр. Бірі оны «жаңа талап», енді бірі «ақша бұғатталады» деп қабылдады. Осы тұста Сауда және интеграция министрлігі ресми түсіндірме беріп, клирингтің мәнін ашып көрсетті. Негізгі ой біреу: клиринг – жаңа ереже емес, ол бұрыннан бар және нарықтың ашықтығы үшін қажет тетік, деп хабарлайды DKNews.kz.
Клиринг деген не және ол не үшін керек?
Қарапайым тілмен айтқанда, клиринг – биржада жасалған мәміле бойынша ақшаның да, тауардың да нақты әрі кепілді түрде орындалуын бақылау механизмі. Ол Қазақстанда бүгін пайда болған жаңалық емес.
Министрлік мәліметінше, клиринг қызметі тауар биржалары туралы заңнамада бұрыннан көзделген және биржалар жұмыс істеп келе жатқан бүкіл кезең бойы есеп айырысу жүйесінің міндетті бөлігі болып саналады.
«Клиринг – бұл ақша мен тауарды бір-бірімен байланыстыратын, мәміленің аяқталғанын нақты тіркейтін жүйе», – деп түсіндіреді уәкілетті орган.
Клиринг орталығы нақты не істейді?
Заңның талаптарына сәйкес клирингтік орталық бірнеше маңызды функция атқарады:
- жасалған биржалық мәмілелер туралы ақпаратты жинайды және өңдейді
- мәміле шарттарын есепке алады және растайды
- сатып алушы мен сатушының міндеттемелерін айқындайды
- есеп айырысуды ұйымдастырады
Осының нәтижесінде сатып алушы тауар үшін ақшаны толық әрі уақытында төлейді, ал сатушы тауарды тиісті көлемде және расталған түрде жеткізеді. Бұл – ұйымдастырылған тауар нарығының тұрақты жұмыс істеуінің басты шарты.
2026 жылдан бастап не өзгереді?
Қоғамда ең көп сұрақ тудырған тұс – 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап күшіне енген нормалар. Министрлік мұнда да нақтылап өтті: клирингті қолдану – жаңа немесе қосымша талап емес.
Өзгерістердің мәні – реттеуді күшейту. Атап айтқанда:
- клирингтік ұйымдарды міндетті лицензиялау енгізіледі
- монополияға қарсы орган тарапынан мемлекеттік бақылау жүзеге асырылады
- клирингтік ұйымдар қаржылық мониторинг субъектілері қатарына енгізіледі
Бұл талаптар ақша ағындарының ашықтығын арттыруға және заңсыз операциялардың алдын алуға бағытталған.
Ақша бұғаттала ма?
Министрлік ең жиі айтылатын қауіптердің біріне де тоқталды. Заң бойынша биржаға қатысушылардың ақшасы клирингтік орталықта бөлек есепке алынады, жеке банктік шоттарда сақталады және тек нақты биржалық мәміле бойынша есеп айырысу үшін ғана пайдаланылады.
«Ақшалай қаражатты белгісіз мерзімге ұстап қалу немесе депонирлеу заңнамада көзделмеген», – деп атап өтті министрлік.
Төлем түскен сәттен бастап клирингтік орталық ішкі регламентке сай қаражатты сатушының пайдасына аударады және мәміленің орындалғанын тіркейді. Яғни, айналым қаражаты «қатып» қалмайды.
Баға өседі деген қауіп бар ма?
Тағы бір алаңдататын мәселе – клиринг бағаға әсер ете ме деген сұрақ. Министрліктің жауабы нақты:
- клиринг орталығы баға белгілеуге қатыспайды
- тауарға тариф орнатпайды
- сауда маржасын қалыптастырмайды
Клиринг тек есеп айырысу тәртібін реттейді. Мәміленің экономикалық шарттары өзгермейді, нарықтағы бағаны да клиринг анықтамайды.
Түсінбеушілік болмас үшін не істеліп жатыр?
75-1-тармақты әртүрлі түсіндіруді болдырмау мақсатында министрлік оның мәнін өзгертпей, редакциясын нақтылайтын нормативтік-құқықтық акт жобасын әзірлеп, уәкілетті органдарға жолдаған.
Бұл қадам нарық қатысушыларына артық салмақ түсірмей, биржалық сауданың ашық әрі түсінікті жұмыс істеуін қамтамасыз етуге бағытталған.
Қорытынды
Клиринг – бұл жаңа шектеу де, қосымша кедергі де емес. Ол – биржада жасалған мәміленің ақырына дейін орындалуын қамтамасыз ететін бақылау тетігі. Министрлік атап өткендей, клирингтің басты мақсаты – ақша қозғалысының ашықтығы, міндеттемелердің нақты орындалуы және тауар нарығының тұрақтылығы.
