Қазақстанда жүріп жатқан процесс жай ғана заңнамалық өзгеріс емес. Ел біртіндеп жаңа Конституция қабылдау кезеңіне жақындап келеді. Бұл пікірді Конституциялық комиссия мүшелері де, мемлекет басшылығы да ашық айтып отыр. Ұсынылып отырған өзгерістердің ауқымы соншалық, оны бұрынғы Конституцияға «түзету енгізу» деп атау қиын, деп хабарлайды DKNews.kz.
Конституциялық комиссияның алтыншы отырысында Конституциялық сот төрағасының орынбасары Бақыт Нұрмұханов жаңа Конституцияның алғашқы жобасын таныстырды. Құжаттың құрылымының өзі-ақ бұл бастаманың мемлекеттің бүкіл құқықтық жүйесін қайта құруға бағытталғанын аңғартады.
Жаңа Конституция жобасы қандай
Бақыт Нұрмұхановтың айтуынша, жаңа Конституция жобасы преамбуладан, 11 бөлімнен және 95 баптан тұрады. Преамбула толықтай жаңартылған.
Онда жалпыұлттық құндылықтар, елдің тарихи жолына құрмет және Қазақстанның бүгіні мен болашағына арналған бағдарлар көрініс тапқан. Яғни преамбула формалды кіріспе емес, бүкіл Конституцияның идеялық өзегіне айналып отыр. Жобада мемлекеттің қызметіне қатысты жаңа негізгі қағидаттар бекітілген.
Мемлекеттің іргетасы қалай айқындалады
Жобаның бірінші бөлімі - «Конституциялық құрылыстың негіздері». Бұл бөлімде мемлекеттің ұйымдасу тәртібін айқындайтын түбегейлі нормалар және елдің егемендігі мен дербестігін нығайтуға бағытталған қағидалар қамтылған.
Жобаға сәйкес, Қазақстан унитарлық мемлекет ретінде және президенттік басқару нысанындағы республика болып қала береді. Сонымен қатар мемлекеттің тұтастығы, аумақтық тұтастықтың қолсұғылмауы және бөлінбейтіндігі туралы нормалар өзгеріссіз сақталады.
Конституцияның тілі де өзгереді
Құжатта тек мазмұн емес, терминология да қайта қаралған. Мәселен, «республикалық референдум» ұғымын «жалпыхалықтық референдум» деп өзгерту ұсынылып отыр. Бұл өзгеріс азаматтардың тікелей ерік білдіруіне басымдық беруді көздейді.
Неге жаңа Конституция туралы сөз қозғалды
Кеше Конституциялық комиссия отырысында жаңа Конституция қабылдау мәселесі ресми түрде көтерілді. Бұл бастаманы Республикалық адвокаттар алқасының төрағасы Мади Мырзагараев ұсынды. Оны комиссияның өзге мүшелері де қолдады.
Пікірталас барысында ұсынылған өзгерістердің көлемі мен мазмұны бүкіл мемлекеттік жүйені жаңаша қалыптастыруды талап ететіні айтылды. Яғни бұл тек институционалдық-құқықтық жаңғырту емес, мемлекеттің бүкіл басқару матрицасын қайта құру.
Президенттің ұстанымы
Мемлекет басшысы да бұл мәселеге қатысты пікір білдіріп, Конституцияға енгізілетін кез келген өзгеріс міндетті түрде референдум арқылы қабылдануы тиіс екенін атап өтті.
Президенттің айтуынша, бастапқыда парламенттік реформа аясында Конституцияның шамамен 40 бабын өзгерту жоспарланған. Алайда жұмыс барысында түзетулер әлдеқайда ауқымды болатыны анықталған.
Қандай ұсыныстар талқылануда
Комиссия отырыстарында түрлі бастамалар айтылуда. Олардың қатарында өмір сүруге абсолютті құқықты бекіту және өлім жазасына толық тыйым салу, зайырлы мемлекет қағидатын нақтылау, Парламенттің жаңа моделін қалыптастыру, сот шешімінсіз қамауда ұстау мерзімін қысқарту, сондай-ақ отбасы мен некенің құндылығын Конституция деңгейінде күшейту ұсыныстары бар.
Сонымен бірге жаңа заң шығарушы орган - Құрылтайдың заң жобаларын үш оқылымда қарау тәртібі де талқыланып жатыр.
Неге бұл шын мәнінде тарихи сәт
Комиссия деректеріне сәйкес, ұсынылып отырған өзгерістер қолданыстағы Конституция мәтінінің 84 пайызына дейін қамтуы мүмкін. Бұл Қазақстан жаңа құқықтық шындыққа қадам басқалы тұрғанын көрсетеді.
Конституциялық комиссия Президенттің 2026 жылғы 21 қаңтардағы жарлығымен құрылды. Оның басты міндеті - конституциялық реформаны іске асыру бойынша ұсыныстар әзірлеу.
Жаңа Конституция - бұл тек заңнамалық құжат емес. Бұл мемлекет пен қоғам арасындағы жаңа қоғамдық келісімді бекітуге бағытталған қадам. Мұнда жекелеген баптар емес, билік, қоғам және заң арасындағы қатынастың өзі қайта қаралады.
