Жаңа Конституция жобасының айналасында соңғы күндері ең сезімтал тақырыптардың бірі – орта білім мен денсаулық сақтау мәселесіне қатысты қызу пікірталас өрбіді. Әлеуметтік желілерде тиісті баптардан «тегін» деген сөздің алынып тасталуы белсенді талқыланып, көпшілік мұны алаңдатарлық белгі ретінде қабылдады: мемлекет өз әлеуметтік міндеттемелерінен бас тартқалы отыр ма деген сұрақтар туындады, деп хабарлайды DKNews.kz.
Мәдениет және ақпарат министрі Аида Балаева Конституциялық реформа жөніндегі комиссияның кезекті отырысында мұндай тұжырымдардың неге қате екенін және формулировкалардың өзгеруінің астарында шын мәнінде не жатқанын жан-жақты түсіндірді.
Әлеуметтік мемлекет мәртебесі өзгеріссіз қалады
Министрдің айтуынша, қоғамдық кеңістікте мемлекет білім беру мен денсаулық сақтау саласындағы міндеттемелерін қысқартып жатыр деген қате пікір тарауда.
Алайда негізгі қағидат сақталған.
Аида Балаеваның атап өтуінше, Қазақстан жаңа Конституция жобасында бұрынғысынша әлеуметтік мемлекет ретінде бекітілген. Бұл тікелей преамбулада және бірінші бапта көрсетілген.
Ешкім медициналық көмек алу немесе білім алу құқығынан айырылмайды.
«Тегін» ұғымы шын мәнінде нені білдіреді
Министрдің айтуынша, көп жағдайда назардан тыс қалып жүрген басты мәселе – осы терминнің құқықтық мағынасы.
«Мынаны анық түсіну маңызды: “тегін” деген ұғым құқықтық тұрғыдан “азаматтар заңда белгіленген тәртіппен медициналық көмекті ақысыз алуға құқылы” деген формулировкамен нақтыланады. Яғни мемлекет көмекті өтеусіз негізде алуға кепілдік береді. Негізінде бұл қызметтер ешқашан өздігінен “тегін” болған емес – олар әрдайым мемлекеттік бюджет есебінен қаржыландырылып келді. Осыған байланысты керісінше пікірлердің ешқандай негізі жоқ», – деді министр.
Аида Балаева мемлекеттік бюджеттің шамамен 40 пайызы тұрақты түрде әлеуметтік салаға бағытталатынын еске салды. Бұл – білім беру, денсаулық сақтау және халықты әлеуметтік қолдау.
«Осы тұрғыда 32 және 33-баптарда азаматтардың тегін медициналық көмек алуға және бастауыш әрі орта білім алуға құқығын бекіту – адами капиталды дамытудың берік негізі», – деп атап өтті ол.
Ақылы қызметтер – кепілдіктерді жою емес
Министр азаматтардың ақылы қызметтер алу құқығы туралы айтылатын баптардың 3-тармағына да арнайы тоқталды.
Оның айтуынша, бұл норма мемлекеттік кепілдіктерді жоққа шығармайды, керісінше, әсіресе денсаулық сақтау мен білім беру саласында азаматтардың мүмкіндіктерін кеңейтеді.
Жалпы ұсынылып отырған құқықтық тәсілді ол негізделген әрі қазіргі заман талаптарына сай деп бағалады.
Қандай формулировкаларды нақтылау ұсынылады
Жалпы түсіндіруден бөлек, Аида Балаева нақты редакциялық өзгерістерді де ұсынды.
Атап айтқанда, 33-баптың 1-тармағында «бастауыш және орта білім» деген формулировканы «орта мектеп» немесе «жалпы білім беру» деп ауыстыруды орынды деп санайды.
Мұның себебі – құқықтық дәлдік.
Қазақстанда білім туралы құжат тек 9 және 11-сыныптарды аяқтағаннан кейін ғана беріледі, аралық кезеңдерде емес.
Неліктен «мемлекеттік» деген сөзді алып тастау ұсынылады
Тағы бір ұсыныс 33-баптың 2-тармағына қатысты. Министр онда «мемлекеттік» деген сөзді алып тастауды ұсынды:
«Қазақстан Республикасының азаматы жоғары оқу орындарында конкурс негізінде заңға сәйкес жоғары білім алуға құқылы».
Оның айтуынша, бұл формулировка Конституцияның бұрынғы редакциясынан қалған және қазіргі жағдайды толық көрсетпейді.
«Бұл норма Конституцияның алдыңғы редакциясының мұрасы болып табылады және жоғары білім беру саласындағы қазіргі өзгерістерге сәйкес келмейді. Біріншіден, бүгінде барлық мемлекеттік жоғары оқу орындары коммерциялық емес акционерлік қоғам мәртебесінде жұмыс істейді. Сонымен қатар азаматтар тегін жоғары білім алу құқығын тек мемлекеттік емес, жекеменшік университеттерде де жүзеге асыра алады».
Зайырлы білім – тұрақтылықтың негізі
Министр сондай-ақ жаңа Конституция жобасында дін мен мемлекеттің нақты ажыратылғанын, ал білім беру мен тәрбиенің зайырлы сипаты конституциялық деңгейде бекітілгенін еске салды.
Оның айтуынша, бұл көпконфессиялы қоғам үшін ерекше маңызды.
«Көпконфессиялы қоғамда білім берудің зайырлы сипаты жас ұрпақтың дүниетанымын кеңейтіп қана қоймай, қоғамдық келісім мен тұрақтылықты нығайтуға ықпал етеді», – деді Аида Балаева.
Бұл тақырып неге үлкен резонанс тудырды
Білім беру мен денсаулық сақтау мәселелері әрбір отбасыға тікелей қатысты. Сондықтан формулировкалардағы кез келген өзгеріс өткір реакция тудырады.
Алайда конституциялық талқылауға қатысушылардың айтуынша, бұл жерде құқықтарды қысқарту емес, оларды анағұрлым нақты әрі құқықтық тұрғыдан дәл бекіту туралы сөз болып отыр.
Бұған дейін депутат Айдос Сарым да «тегін» деген сөздің алып тасталуы мемлекеттің әлеуметтік моделінен бас тартуды білдірмейтінін атап өткен болатын.
Керісінше, бұл негізгі заңды қаржыландырудың нақты жүйесіне және қазіргі жағдайларға сәйкестендіру әрекеті.
Сарапшылардың пікірінше, ұсынылып отырған өзгерістердің басты мәні де осында.
