2026 жылғы 10 ақпанда Үкіметтің кеңейтілген отырысында Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев елдің саяси және экономикалық бағытына қатысты мазмұны ауыр, талабы қатқыл сөз сөйледі. Президент Қазақстанның өтпелі кезеңге аяқ басқанын айтып, қоғамда жарты жылдан бері жүріп жатқан конституциялық талқылаудың нәтижесінде жаңа Конституция жобасы жарияланғанын, ал Үкіметтің алдында нақты көрсеткішпен өлшенетін міндеттер тұрғанын атап өтті, деп хабарлайды DKNews.kz.
Президенттің негізгі ойы бір арнаға тоғысты: елді жаңа басқару жүйесіне бейімдеп, экономикадағы өсімді халықтың нақты табысына айналдыру, ал мемлекеттік аппараттан «құрғақ жоспар» мен «жол картасын» көбейтуді доғарту.
Конституциялық реформа: пікір көп, нәтиже бір
Президенттің айтуынша, қоғамда Конституцияға қатысты жан-жақты пікір алмасу жарты жылдан бері жүріп жатыр, ал ұсыныстарды жүйелеу үшін 130 адамнан тұратын Конституциялық комиссия құрылған. Бұл комиссияға шетел мамандары кірмегені де бөлек атап өтілді. eGov және eOtinish арқылы бірнеше мың ұсыныс түскен, Комиссия олардың бәрін қарап, түзетулер әзірлеген.
Президент бұл процестің ашық өткеніне ерекше тоқталды:
«Еліміздегі реформалар бұрын-соңды ешқашан дәл осылай жан-жақты талқыланып, тікелей эфир арқылы жұртшылықтың назарына ұсынылмаған».
Комиссия он отырыстан кейін маңызды қорытындыға келген: жекелеген түзетулер жеткіліксіз, қазіргі жағдайда жаңа Конституция қабылдаған жөн. Қаңтар айында жаңа Конституцияның алғашқы нұсқасы жарияланды.
Жаңа жобаның негізгі тірегі ретінде «Күшті Президент – ықпалды Парламент – есеп беретін Үкімет» тұжырымдамасы аталды.
«Мемлекет адам үшін»: қандай нормаларға мән берілді
Президент жаңа Конституцияда «адам мемлекет үшін емес, мемлекет адам үшін» қағидаты айқындала түскенін айтты. Сонымен қатар бірқатар маңызды тұстарға тоқталды: адвокатура туралы жеке бап енгізу ұсынысы, мемлекеттің зайырлы сипатын нақтылау, неке туралы дәстүрлі ұстанымды бекіту, табиғатты қорғау мәселесін күшейту.
Сондай-ақ тұрғын үй құқығына қатысты қосымша норманы енгізуді ұсынды:
«Осы ережені “тұрғын үйден мәжбүрлеп шығаруға” да сот шешімінсіз жол берілмейді деп толықтырған жөн».
Экономика 6,5 пайыз өсті, бірақ талап басқа
Президент былтыр экономика 6,5 пайызға өскенін еске салып, енді өсімнің сапасы басты өлшем болуы керегін ашық айтты. Түпкі мақсат ЖІӨ өскен сайын азаматтардың нақты табысы да қатар көтерілуі тиіс.
Президенттің сөзімен айтқанда:
«Біздің миссиямыз – айқын: экономикалық өсім жоғары сапаға ие болуы керек, яғни, ең алдымен, халықтың әл-ауқатын арттырып, тұрмысын жақсартуға тиіс».
Бірінші міндет: инфляцияны түсіру
Президент инфляцияның жоғары болуының себептері белгілі екенін айтып, Үкімет пен Ұлттық банкке бірлескен нақты іс-қимыл алгоритмін әзірлеуді тапсырды. Бұл жұмысты үш жыл қатарынан жүйелі түрде жүргізу қажеттігін атап өтті.
Ескерту де қатаң болды:
«Мәселені шешудің орнына бос сөзді көбейтіп, қажетсіз “жол карталарын” әзірлеу – жауапкершіліктен қашу деген сөз. Алдын ала ескерту: ондай жағдайда қатаң шара қолданылады».
Екінші міндет: жаңа Салық кодексі және цифрландыру
Президент жаңа Салық кодексі ашықтық пен тәртіпті күшейтуге ынталандыратынын атап, өзін-өзі жұмыспен қамтығандарға арналған жаңа режим іске қосылғалы бері 180 мыңнан астам жаңа салық төлеуші заң аясында жұмыс істей бастағанын айтты. Үкімет бағалауынша, салық реформасы биыл бюджетке қосымша 4,4 триллион теңге түсіреді.
Бірақ Президент басты шартты анық айтты: жоспарды бизнеске қысым арқылы орындауға болмайды, шешім цифрландыру мен тиімді әкімшілендіру арқылы келуі керек.
Маңызды тезис:
«Жазалаушы менталитеттен арылатын кез келді. Салық органдары мен салық төлеушілер арасында серіктестік және өзара сенім қағидаты орнығуға тиіс».
Сонымен қатар банктер, агрегаторлар мен маркетплейстер салық агенттері ретінде толық қамтылуы керегі айтылды. Мемлекеттік кірістер комитеті толық цифрлық режимде жұмыс істейтін «фискальдық деректер фабрикасына» айналуға тиіс, ал 2027 жылдың соңына дейін салық және кеден жүйесін басқарудың цифрлық тәсілі енгізілуі қажет.
Бюджет: «асығыс игеру» дәуірі аяқталуы керек
Президент бюджет қаражатын игерудің қазіргі критерийінен бас тартып, мемлекеттік инвестиция тиімділігін басқаруды күшейтуді тапсырды. Жыл соңындағы «бюджет игеру жарысын» ашық сынап, мұны қаржыны оңды-солды шашу деп бағалады. Үкіметке 1 мамырға дейін бюджет бағдарламаларына ревизия жүргізу тапсырылды.
Цифрлық теңгені қолдану туралы да нақты айтты: бұл тәсіл қаржының қайда, қалай және не үшін жұмсалғанын ашық көрсетуі тиіс.
Үшінші міндет: цифрлық мемлекет және жасанды интеллект
Президент үшін цифрлық мемлекет құру жай ғана технология емес, елдің болашағына тікелей әсер ететін стратегиялық мәселе ретінде қойылды. Жасанды интеллект «көмекші құрал» емес, экономикалық дамудың арқауы болуы керек.
Президенттің ұстанымы:
«Жасанды интеллектіні дамыту, бұл – ұран емес, бұл экономикалық идеологияның негізгі тірегі, тіпті ұлттық идеологиямыздың мызғымас тұғыры болуға тиіс».
Үкіметке жыл соңына дейін мемлекеттік мәліметтерді басқарудың біртұтас жүйесін құру тапсырылды, цифрлық өзгеріс QazTech платформасының негізінде жүруі тиіс, шашыраңқы жүйелерді біріктіру керек, бірақ ол үшін бюджеттен «қыруар қаражат» шығындауға жол берілмейді.
Киберқауіпсіздік тақырыбы да бөлек аталды, Президент Ұлттық антифрод-орталығы 90 мың азаматты алаяқтардың арбауынан сақтап қалғанын айтты, дербес деректерді қорғау мәселесін тіпті конституциялық деңгейде бекіту керегін жеткізді.
Әлеуметтік сала: «Әлеуметтік әмиян» және медициналық жүйе
Президент әлеуметтік саланы цифрландыруды жеделдетуді тапсырды. Үй шаруашылықтарының әлеуметтік цифрлық профилі қалыптасуы тиіс, қолдаудың барлық түрі «Әлеуметтік әмиян» арқылы берілуі керек.
Денсаулық сақтау саласында 30-дан астам ақпараттық жүйе бар екені айтылып, оларды толық байланыстыру талабы тағы қайталанды. Үкіметке 1 желтоқсанға дейін Бірыңғай мемлекеттік медициналық ақпараттық жүйені құру жұмысын аяқтау тапсырылды.
Энергетика: электр қуаты жетпесе, цифрландыру да тоқтайды
Президент электр энергиясының тапшылығын ел дамуын тежейтін басты факторлардың бірі ретінде сипаттады. Былтыр 3,7 млрд киловатт-сағат энергия импортталғанын айтты, ал соңғы үш жылда энергетикаға 1 трлн теңгеден астам қаржы салынса да, оның басым бөлігі жөндеуге кеткенін атап өтті.
Президенттің бағасы анық: электр қуаты жеткіліксіз болса, жаппай цифрландыру да, жасанды интеллект те толық іске аспайды.
Инвестиция: бюрократияны қысқарту, шешімді тездету
Президент инвестициялық ахуал жаман емес екенін айтып, 2022 жылдан бері жинақталған тікелей инвестиция көлемі 84 млрд доллардан асқанын жеткізді. Бірақ сапалы инвестиция тартуға кедергі болып отырған нәрсе ретінде қағазбастылық пен үйлестірудің созылып кетуін атады.
Арнайы экономикалық аймақтарға қатысты сын қатты болды: олардың ІЖӨ-ге қосқан үлесі ширек ғасырда 1 пайыздан сәл ғана асқан. Президент Үкіметке үш айдың ішінде арнайы экономикалық аймақтарды дамытудың жаңа үлгісін бекітуді тапсырды.
Көлік-логистика: транзит енді экономикалық құралға айналады
Президент көлік-логистика мәселесін стратегиялық міндет ретінде атап, теміржол мен автокөлік инфрақұрылымына қатысты нақты жобаларды атады. Шекарадағы өткізу бекеттерін жаңғырту, Smart Cargo және Keden жүйелерін толық іске қосу, жасанды интеллект арқылы қозғалысты реттейтін цифрлық платформаны жаңа жылға дейін енгізу қажет екені айтылды.
Қорытындысында Президенттің негізгі талабы өзгермеді: мемлекеттің барлық жұмысы нақты нәтижеге әкелуі керек, ал басты өлшем азаматтардың табысы мен тұрмыс сапасы болып қала береді.
Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың сөйлеген сөзінің толық мәтіні Ақорда сайтында жарияланды.
