Қазақстанда Конституциялық реформа аясындағы жұмыс жаңа кезеңге өтті. Конституциялық комиссияға келіп түскен ұсыныстар жан-жақты талданып, Ата заң жобасына бірқатар маңызды нақтылаулар мен қосымша нормалар енгізілді. Бұл туралы Конституциялық реформалар жөніндегі комиссияның 11-ші отырысында Конституциялық Сот төрағасының орынбасары Бақыт Нұрмұханов мәлімдеді, деп хабарлайды DKNews.kz.
Жаңартылған түзетулер қоғамнан түскен пікірлерді, сарапшылардың ұсыныстарын және құқықтық тәжірибені ескере отырып әзірленген.
Меншікке қатысты көзқарас кеңейді
Негізгі өзгерістердің бірі меншік мәселесіне қатысты. Бұған дейін Конституция жобасының 8-бабында мемлекеттік және жеке меншік ғана көрсетілген болатын. Алайда қоғам тарапынан бұл тұжырым барлық меншік нысандарын қамтымайтыны жиі айтылған.
Осыған байланысты 8-баптың 1-тармағы жаңа редакцияда жазылды:
«Қазақстан Республикасында барлық меншік түрі танылады, оларға кепілдік беріледі және тең қорғалады», – деп түсіндірді Бақыт Нұрмұханов.
Бұл түзету меншікке қатысты құқықтық айқындықты күшейтіп, экономикалық қатынастардағы теңдікті конституциялық деңгейде бекітеді.
Адам құқықтары – заңнаманың өзегі
Қоғамдық талқылау барысында ең көп ұсыныс түскен баптардың бірі – 14-бап. Оның 2-тармағында адам құқықтары мен бостандықтарының тумысынан берілетіні, абсолютті және айырылмайтыны көрсетілген. Алайда азаматтар мен сарапшылар бұл норманы күшейтуді ұсынған.
Нәтижесінде тармақ келесідей редакцияда қабылданды:
«Адам құқықтары мен бостандықтары әр адамға тумысынан тиесілі, олар абсолютті және олардан ешкiм айыра алмайды, ҚР қолданыстағы құқығының мазмұны мен қолданылуы осыған қарай анықталады».
Бұл түзету құқықтық жүйенің түп қазығы ретінде адам құқықтарын айқын бекітіп, барлық заңдар мен шешімдер сол қағидаға сүйенуі тиіс екенін нақтылайды.
Азаматтық, теңдік және жауапкершілік
14-баптың 3-тармағында азаматтықтың мәні нақтыланды. Ол адамның мемлекетпен конституциялық-құқықтық байланысын білдіреді. Осыған сәйкес, Қазақстан азаматтары Конституцияда көзделген құқықтар мен міндеттердің толық көлеміне ие және заң алдында тең.
Сондай-ақ осы баптың 5-тармағы да жаңартылды. Енді онда:
адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын іске асыру басқа тұлғалардың құқықтарын бұзбауға, конституциялық құрылыс негіздеріне, қоғамдық тәртіпке, азаматтардың денсаулығы мен қоғамның адами болмысына нұқсан келтірмеуге тиіс екені нақты көрсетілген.
Бұл – еркіндік пен жауапкершілік арасындағы тепе-теңдікті сақтауға бағытталған маңызды қағида.
Құрылтай: қатаң міндеттен – құқыққа
Тағы бір назар аударарлық өзгеріс Құрылтайды тарату тетігіне қатысты. Бұған дейін Конституция жобасында Президенттің бұл өкілеттігі императивті, яғни міндетті түрде көрсетілген болатын.
Енді бұл формулировка жұмсартылып, «таратады» деген сөз «таратуға құқылы» деп өзгертілді.
«Енді Республика Президентінің аталған өкілеттіктерін диспозитивті формада тұжырымдап, құқық ретінде бекіту ұсынылады», – деді Комиссия мүшесі.
Бұл өзгерістер Конституцияның:
- 46-бабының 2), 4) және 8) тармақшаларына,
- 57-баптың 1-тармағына,
- 62-баптың 1 және 2-тармақтарына енгізілді.
Қатаң шектеулер сақталады
Сонымен қатар, Құрылтайды таратуға қатысты нақты шектеулер де бекітілді. Атап айтқанда, Құрылтайды:
- төтенше немесе соғыс жағдайында,
- Президент өкілеттігінің соңғы алты айында,
- алдыңғы таратудан кейінгі бір жыл ішінде,
- Конституцияның 51-бабында көзделген жағдайларда таратуға болмайды.
Неліктен бұл өзгерістер маңызды
Сарапшылардың пікірінше, енгізілген түзетулер Конституцияны анағұрлым теңгерімді, адамға бағдарланған және икемді құқықтық құжатқа айналдырады. Меншікке тең көзқарас, адам құқықтарының үстемдігі және билік өкілеттіктерінің нақты шектелуі – құқықтық мемлекеттің негізгі белгілері.
Қоғам пікірі ескерілген бұл өзгерістер Ата заңның тек декларативті емес, нақты өмірге бағытталған құжат болуына жол ашады. Ал бұл – Конституциялық реформаның басты мақсаты.
