2026 жылғы 21 ақпанда Астанада елдің саяси болашағына тікелей әсер ететін маңызды алаң өтті, деп хабарлайды DKNews.kz.
«Жаңа Конституция: сенім мен дамудың жаңа архитектурасы» атты сараптамалық кездесу – жай ғана талқылау емес, Қазақстанның келесі тарихи кезеңінің сызбасын айқындауға арналған пікір алаңы болды.
Іс-шараны Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты мен AMANAT партиясының Қоғамдық саясат институты бірлесіп ұйымдастырды. Залда Парламент депутаттары, Конституциялық комиссия мүшелері, министрлер, ғалымдар, сарапшылар және азаматтық қоғам өкілдері жиналды.
Бұл жиынның басты сұрағы – жаңа Конституция Қазақстанды қай бағытқа бастайды?
Конституция – тек заң емес, қоғамдық келісім
Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі Ерлан Қарин сөз басында маңызды ой айтты: Конституция – бұл тек құқықтық құжат емес, қоғамның өзара келісімі.
Оның пікірінше, жаңа редакция мүдделер тепе-теңдігін нақтырақ бекітіп, қоғамдағы жаңа сұраныстарды дәл көрсетуге мүмкіндік береді. Яғни, құжат саяси жүйені ғана өзгертпейді – ол мемлекет пен қоғам арасындағы сенім форматын қайта айқындайды.
Бұл нені білдіреді?
Сарапшылардың айтуынша, сөз бұрынғы модельді «жөндеу» туралы емес. Саясаттанушы Марат Шибутов атап өткендей, бұл – стратегиялық болашаққа арналған ұзақмерзімді институционалдық құрылымды қалыптастыру. Басқаша айтқанда, Конституция елдің келесі онжылдықтардағы даму логикасын бекітпек.
Билік тармақтары қалай өзгереді?
Бірінші панельдік сессия саяси трансформацияға арналды.
Қазақстан стратегиялық зерттеулер институтының директоры Жандос Шаймарданов жаңа модель өкілді органдардың рөлін күшейтуге, партиялық есептілікті арттыруға және шешім қабылдау сапасын жақсартуға бағытталғанын айтты.
Мәжіліс депутаты Айдос Сарым Парламент жұмысы екі міндетті қатар атқаруы тиіс екенін атап өтті:
- заңдарды жедел әрі сапалы қабылдау;
- саяси бәсекелестікті күшейту.
Ал депутат Никита Шаталов үшін басты мәселе – жылдамдық емес, тиімділік. Оның пікірінше, бір палаталы өкілді орган заң жобаларын институционалдық үзіліссіз қарауға мүмкіндік береді.
Бұл қоғам үшін нені білдіреді?
Заң қабылдау процесі ықшамдалып, жауапкершілік нақтырақ бөлінуі мүмкін.
Пропорционалды жүйе: партиялар қалай өзгереді?
Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ проректоры Индира Рыстина толық пропорционалды жүйенің салдарын түсіндірді.
Егер бұрын аралас модельде партиялар жекелеген кандидаттардың беделіне сүйене алса, енді заң шығарушы билікке өтудің жалғыз жолы – партияның өзі болады. Бұл персоналистік саясаттан бағдарламалық-партиялық модельге көшуді білдіреді.
Яғни, болашақта сайлау науқандары тұлғалар төңірегінде емес, нақты бағдарламалар мен идеялар негізінде жүруі ықтимал.
Құрылтай мен Қазақстан Халық Кеңесі: жаңа бақылау механизмі
Екінші панельде қоғамдық қатысу мен конституциялық бақылау талқыланды.
Мәжіліс депутаты Ерлан Саиров жаңа жобада Құрылтайдың бақылау функциясы күшейетінін айтты. Ал Философия, саясаттану және дінтану институтының директоры Айгүл Сәдуақасова Қазақстан Халық Кеңесінің қоғамдық диалогты, сараптамалық талқылауды және өңірлік өкілділікті біріктіретін органға айналуы мүмкін екенін атап өтті.
Индира Әубәкірова өңірлердің мүддесін ескеретін құрал ретінде Қазақстан Халық Кеңесіне референдум бастау құқығы берілетінін жеткізді.
Бұл – өңірлер үшін жаңа мүмкіндік.
Адам құқықтары: жаңа деңгей
Үшінші сессия адам құқықтарына арналды.
Адам құқықтары жөніндегі уәкіл Артур Ластаев құқық қорғау стандарттарын конституциялық деңгейде бекітудің маңызын ерекше атады. Бұл – адам құқықтарының басымдығын ең жоғары құқықтық деңгейде бекіту деген сөз.
Мәжіліс депутаты Унзила Шапақ «қоғамның моральдық негіздері» мен «қоғамдық тәртіп» ұғымдары халықаралық құқықта да бар екенін айтты. Яғни, жаңа редакция халықаралық стандарттардан алшақтамайды.
Ал Бала құқықтары жөніндегі уәкіл Динара Закиева цифрлық ортадағы қауіптерге тоқталды. Оның айтуынша, балалардың 46 пайызы интернетті 5–8 жасында қолдана бастайды. Бұл дербес деректерді қорғауды конституциялық деңгейде күшейтуді талап етеді.
Экология да назардан тыс қалмады
Қоғам қайраткері Ерлан Смайлов жаңа Конституция жобасында Преамбулада табиғатты қорғау принципі бекітілгенін атап өтті. Бұл – экологиялық бағыттың күшейгенінің белгісі.
Қазіргі жаһандық климаттық өзгерістер жағдайында бұл тармақтың символдық емес, стратегиялық маңызы бар.
Бұл неге маңызды?
Жаңа Конституция жобасы тек заңнамалық өзгеріс емес. Ол:
- саяси жүйенің конфигурациясын өзгертеді;
- билік тармақтары арасындағы тепе-теңдікті нақтылайды;
- партиялық жүйені бағдарламалық деңгейге көтереді;
- қоғамдық қатысу институттарын күшейтеді;
- адам құқықтары мен цифрлық қауіпсіздікті басымдыққа шығарады.
Ең бастысы – бұл құжат Қазақстанның болашақта қандай мемлекет болғысы келетінін айқындайды.
Сараптамалық алаң көрсеткендей, жаңа Конституция жобасы тек элиталық деңгейде емес, кең сарапшылар қауымдастығының талқысынан өтіп жатыр. Бұл – құжаттың легитимділігі мен қоғамдық сенімінің маңызды шарты.
Алдағы айларда талқылау жалғасады. Бірақ бір нәрсе анық: Қазақстан жаңа институционалдық кезеңнің табалдырығында тұр.
