Қазақстанда ғылым саласы соңғы жылдары жаңа қарқын алып, нақты нәтижелер мен жүйелі өзгерістер кезеңіне өтті. Қаржыландыру көлемінің артуы, кадрлық әлеуеттің күшеюі және ғылыми әзірлемелердің өндірісқа енуі елдегі ғылым экожүйесінің біртіндеп жаңарып жатқанын көрсетеді, деп хабарлайды DKNews.kz.
Ғылымға салынған инвестиция екі есеге артты
Соңғы жылдардағы ең маңызды өзгерістердің бірі — ғылыми зерттеулерге бөлінетін қаржының айтарлықтай өсуі.
Нақты деректерге сәйкес:
- 2023 жылы ҒЗТКЖ-ға 121,5 млрд теңге бөлінді
- 2025 жылы бұл көрсеткіш 260 млрд теңгеге жетті
Бұл — ғылымға бағытталған қаржының екі еседен астам өскенін білдіреді.
Мұндай өсім жаңа зерттеу жобаларының көбеюіне және ғылыми ортаның белсенділігіне тікелей әсер етіп отыр.
Нәтижеге бағытталған ғылыми жобалар
2025 жылы елімізде 1 104 ғылыми зерттеу аяқталды. Оның ішінде:
- 572-сі қолданбалы зерттеу
- 532-сі іргелі зерттеу
Қолданбалы жобалардың 35,8%-ы коммерцияландырылған. Бұл ғылым мен экономиканың байланысы күшейіп келе жатқанын көрсетеді.
Қазіргі таңда:
- 205 жоба жүзеге асырылуда
- 65 жоба бойынша келісімшарт жасалған
Кадрлық өсім және жас ғалымдардың үлесі
Ғылым саласындағы адам ресурстары да тұрақты өсіп келеді. Қазір Қазақстанда 28 мыңнан астам ғылыми қызметкер бар, бұл 2021 жылмен салыстырғанда 30%-ға көп.
Ең маңызды тренд — жас ғалымдардың көбеюі:
- 2021 жылы – 7,5 мың жас ғалым
- 2025 жылы – 13,5 мың жас ғалым
Олардың жалпы үлесі 35%-дан 48%-ға дейін өскен. Сонымен қатар, зерттеушілердің орташа жасы 47-ден 44 жасқа төмендеген.
Ғылыми әлеует құрылымы
Бүгінде елімізде:
- 2 мыңнан астам ғылым докторы
- 4,8 мыңнан астам ғылым кандидаты
- 4,8 мыңға жуық PhD доктор
жұмыс істейді.
Сонымен бірге ғылыми қауымдастықтағы әйелдердің үлесі 56%-ға жетіп, гендерлік тепе-теңдік қалыптасып келеді.
Ғылымның экономикаға ықпалы артып келеді
Ғылыми зерттеулердің нақты өндірістік нәтижеге айналуы — соңғы жылдардағы басты жетістіктердің бірі.
Мысал ретінде:
- Satbayev University әзірлеген технология негізінде «Қазақмыс Прогресс» кәсіпорнында 99,5% тазалықтағы СТ-1 маркалы селен өндірілді
- өнімнің қосылған құны 30%-дан 97%-ға дейін артты
- 2025 жылдың басында Қытайға 100 тоннадан астам жоғары тазартылған селен экспортталды
Тағы бір маңызды жоба — Nazarbayev University ғалымдарының литий-ионды аккумуляторларға арналған катод материалдарын әзірлеуі. Бұл бағыттың әлеуеті әлемдік нарықта ондаған миллиард доллармен бағаланып отыр.
Халықаралық ғылыми әріптестік кеңеюде
Қазақстан ғылымы халықаралық кеңістікке де белсенді шығуда.
2025 жылы:
- Д. Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті Horizon Europe бағдарламасына енді
- 12 елден 25 ұйым қатысқан TiBeRIUM жобасы іске қосылды
- жобаның жалпы бюджеті — 8 млн еуро
Бұл қазақстандық жоғары оқу орындарының жаһандық ғылыми кеңістікке интеграциясын күшейтіп отыр.
Ғалымдарға әлеуметтік қолдау күшейді
Ғылымды дамыту тек зерттеумен шектелмей, әлеуметтік қолдаумен де қатар жүріп жатыр.
Соңғы жылдары:
- ғылыми дәрежесі бар мамандарға 17–50 АЕК көлемінде қосымша төлем енгізілді
- ҒЗТКЖ-ға 300% дейін салықтық супер шегерім қарастырылды
- жеке сектордың ғылымға инвестициясы 24 млрд теңгеге жетті
Жас ғалымдарға жаңа мүмкіндіктер
Жас зерттеушілерді қолдау да жүйелі түрде кеңейіп келеді.
2025 жылы:
- 271 жас ғалымға баспана берілді
- 192-сі жеңілдетілген несие арқылы
- 79-ы Алматыда тегін берілді
- 75 мемлекеттік ғылыми стипендия тағайындалды
- 50 ғалым «Үздік ғылыми қызметкер» атағын алды
- 250 зерттеуші шетелдік ғылыми тағылымдамадан өтті
Мемлекеттік саясат және жаңа заңнамалық негіз
«Ғылым және технологиялық саясат туралы» заң ғылым саласын дамытудың негізгі құқықтық тірегіне айналды.
Бұл құжат:
- ғылыми саясаттың бағытын айқындауға
- инновацияны өндірісқа жақындатуға
- ғылым мен экономиканың байланысын күшейтуге
негіз болды.
Жаңа кезең: ғылымнан өндіріске дейін
Бүгінде Қазақстан ғылымы жаңа кезеңге қадам басып отыр. Негізгі бағыт — зерттеулерді нақты экономикаға енгізу, жас ғалымдарды жүйелі қолдау және халықаралық ғылыми кеңістікпен ықпалдастықты күшейту.
Қалыптасып жатқан бұл жүйе отандық ғылымның тек ішкі дамуын ғана емес, оның жаһандық бәсекеге қабілеттілігін арттыруға да бағытталған.
