Қазақстан Республикасы Президенттік орталығында «Қазақстан Республикасындағы президенттік институт: жаңа конституциялық модельге көшу» тақырыбында дөңгелек үстел өткізілді. Іс-шара елдің саяси дамуының қазіргі кезеңін, соның ішінде 2026 жылғы 15 наурызда өткен республикалық референдумда қабылданған жаңа Конституцияны талқылауға арналды, деп хабарлайды DKNews.kz.
Президенттік институттың рөлі мен трансформациясы
Қазақстан Республикасы Президенттік орталығының директоры Бақытжан Темірболат:
«Қазақстан Республикасындағы президенттік институт мемлекеттік басқару жүйесінің орталық буыны әрі стратегиялық шешімдер қабылдаудың өзегі болып табылады. 1990 жылғы 24 сәуірде Қазақ КСР Президенті лауазымының енгізілуінен бастап бүгінгі күнге дейінгі кезеңде ол уақыт талабына берілген объективті жауап ретінде эволюцияланып, елдің сындарлы сәттерінде тұрақтылығын қамтамасыз етті. Институционалдық реформалардың заңды жалғасы ретінде 2026 жылғы 15 наурызда республикалық референдумда Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясы қабылданды. Жаңа Негізгі заңның идеологиясы мен мазмұны «Күшті Президент – ықпалды Парламент – есеп беретін Үкімет» формуласы төңірегінде қалыптасып, республиканың саяси жаңғыруының стратегиялық моделіне айналды. Практикалық тұрғыдан бұл бір палаталы Парламентке көшу, вице-президент лауазымын енгізу, заң шығару бастамасы құқығына ие жоғары консультативтік орган – Қазақстан Халық Кеңесін құру және басқа да өзгерістерден көрініс тапты».
Негізгі Заң мемлекеттік басқару жүйесінің негізгі элементі әрі стратегиялық шешімдер қабылдау орталығы ретінде президенттік институттың құрылымы мен рөліне тікелей әсер етеді. Сонымен қатар, Конституцияда Президенттің мәртебесі мен өкілеттіктеріндегі өзгерістер жүйелі сипатқа ие болып, мемлекеттік биліктің іргелі қағидаттарын қамтиды.
Жаңа саяси дәстүрлер мен реформалар
ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты Ажар Сағандықова дөңгелек үстелде:
«Қазақстандағы президенттік институттың өзіндік ерекшеліктері мен сипаттары бар, олар елдің ұлттық даму тәжірибесіне және саясат пен экономика салаларындағы жетістіктеріне сәйкес келеді. Айта кету керек, президенттік институт билік пен басқаруды ұйымдастырудың ең демократиялық институты ретінде қалыптасты. Қ.К.Тоқаев елде жаңа саяси дәстүр қалыптастырды – жазғы демалыстан кейін Парламенттің алғашқы сессиясын халыққа Жолдау жасаудан бастау. Жаңа саяси маусымды аша отырып, Президент алдағы жылдың негізгі бағыттарын айқындап қана қоймай, өтіп бара жатқан жылдың қорытындыларын да талдайды. Мемлекет басшысы бастамашы болған саяси реформалар іргелі сипатқа ие және жаңа саяси дәстүрлерді, жаңа саяси мәдениетті қалыптастырады. Реформалардың басты мақсаты – саяси жүйенің институционалдық негіздерін нығайту», – деді.
Жаңа Конституция президенттік институтты күшейтетін бірнеше негізгі тетіктерді бекітеді:
- негізгі лауазымды тұлғаларды тағайындау құқығы;
- жаңа саяси институттарды қалыптастыруға ықпал ету мүмкіндігі;
- президенттік вертикальді нығайтудың құралы ретінде вице-президент лауазымын енгізу.
Сонымен қатар, Президент, Құрылтай және мемлекеттік биліктің басқа тармақтары арасындағы тежемелік және тепе-теңдік жүйесі күшейтілді.
Пікірталас пен сарапшылардың қатысуы
Дөңгелек үстел қатысушылары жаңа Конституция аясында президенттік институттың трансформациясын талқылап, оның жүйелік салдарын анықтау мүмкіндігіне ие болды. Іс-шараға Мемлекет тарихы институтының бас ғылыми қызметкері Жапсарбай Қуанышев, Нұрсұлтан Назарбаев қоры атқарушы директорының орынбасары Әлкей Марғұланұлы және ҚР Мәдениет және ақпарат министрінің кеңесшісі Әділ Сейфуллин қатысты.
Дөңгелек үстел тиімді мемлекеттік саясатты қалыптастыру мен елді жаңғыртудағы президенттік институттың рөлі туралы конструктивті пікір алмасуға арналған маңызды алаңға айналды.
