Қазақстанда зейнетақы жинақтарының бір бөлігін мерзімінен бұрын алу тақырыбы соңғы жылдары ең көп талқыланған мәселелердің біріне айналды. Бірі – баспана алды, бірі – емделді, ал енді бірі ақшасын инвестицияға салды.
Бірақ мемлекет енді бұл жүйеге жаңаша қарап отыр: басты мақсат – бүгінгі емес, ертеңгі қауіпсіздік, деп хабарлайды DKNews.kz.
Неге әдістеме өзгеріп жатыр?
Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі жеткіліктілік шегін есептеу тәсілін қайта қарауды кездейсоқ шешкен жоқ. Бұған бірнеше нақты себеп бар.
Біріншіден, бұрынғы әдістеме тым «идеалды» сценарийге сүйенген. Яғни адам өмір бойы тұрақты жұмыс істейді, үздіксіз зейнетақы жарнасын төлейді деген болжам негізге алынған. Бірақ шынайы өмірде бәрі басқаша: жұмыссыздық, табыстың төмендеуі, көлеңкелі табыс – мұның бәрі есепке алынбаған.
Екіншіден, соңғы үш жылда жеткіліктілік шегі мүлде жаңартылмаған. Ал бұл аралықта инфляция да, өмір сүру ұзақтығы да, экономикалық жағдай да өзгерді.
Енді қалай есептеледі?
Жаңа тәсіл – актуарлық, яғни нақты өмірге жақын. Енді есептеу кезінде бірнеше маңызды фактор ескеріледі:
- адамның күтілетін өмір сүру ұзақтығы
- инвестициялық табыстылық
- болашақ зейнетақының мақсатты деңгейі
Қарапайым тілмен айтқанда, мемлекет әр азаматтың қартайғанда қанша уақыт өмір сүретінін, сол кезеңде қанша ақша қажет болатынын және қазіргі жинақ соған жететін-жетпейтінін есептейді.
Нақты мысал: 46 жастағы салымшы
Көз алдыңызға елестетіңіз: 46 жастағы азаматтың шотында 11 миллион теңге бар.
Қазіргі жүйе бойынша:
- жеткіліктілік шегі – 7,8 млн теңге
- артық сома – 3,2 млн теңге
Яғни ол осы 3,2 миллионды қазір шешіп ала алады.
Бірақ мәселе осында басталады.
Егер ол ақшаны қазір жұмсап жіберсе, болашақта ай сайын алатын зейнетақысы ең төменгі деңгейде қалыптасады. Бүгінгі есеппен бұл – шамамен 35–36 мың теңге (ең төменгі күнкөріс деңгейінің 70%-ы).
Ал егер сол ақшаны қозғамай, жинақта қалдырса ше?
Онда болашақтағы төлемі 2–2,5 есе жоғары болуы мүмкін.
Басты дилемма: бүгінгі пайда vs ертеңгі қауіпсіздік
Жаңа әдістеменің негізгі философиясы – қарапайым:
адамға таңдау беру, бірақ сол таңдаудың салдарын анық көрсету.
Бұрын көп адам «артық ақша» деп қабылдаған қаражат шын мәнінде ертеңгі табыстың бір бөлігі екенін түсіне бермеді. Ал жаңа тәсіл осыны ашық көрсетуді көздейді.
Мемлекет неге алаңдап отыр?
Қазақстанда жас буынның зейнетақысы барған сайын жеке жинақтарға тәуелді болып келеді. Яғни болашақта тек мемлекетке сену мүмкіндігі азаяды.
Сондықтан бүгінгі шешім – ертеңгі өмір сапасына тікелей әсер етеді.
Егер адамдар жаппай жинағын алып тастаса:
- қартайғанда табысы төмендейді
- әлеуметтік жүктеме өседі
- мемлекетке қысым артады
Ал жаңа әдістеме осы тәуекелдерді азайтуды көздейді.
Қорытынды: бұл шектеу емес, сақтандыру
Жаңа өзгерістерді кейбіреулер «шектеу» деп қабылдауы мүмкін. Бірақ шын мәнінде бұл – қаржылық қауіпсіздік механизмі.
Себебі зейнетақы – бұл жай ғана ақша емес. Бұл – сіздің болашақтағы өмір сүру деңгейіңіз.
Бүгін 3 миллион теңге көп көрінуі мүмкін.
Ал ертең ай сайын 30–40 мың теңгемен өмір сүру – мүлде басқа әңгіме.
Сондықтан сұрақ бұрынғыдан да өзекті:
қазір жұмсау ма, әлде болашақты қамтамасыз ету ме?
