2026 жылдың 1 шілдесі Қазақстанның құқықтық тарихындағы маңызды күндердің бірі ретінде есте қалмақ.
Дәл осы күннен бастап республикалық референдумда қабылданған жаңа Конституция ресми түрде күшіне енді, деп хабарлайды DKNews.kz.
Бұл – жай ғана заң мәтінінің жаңаруы емес. Бұл мемлекеттік басқару жүйесі, азаматтардың құқықтарын қорғау және елдің ұзақмерзімді дамуына қатысты жаңа құқықтық архитектураның іске қосылуы.
Осы тарихи оқиға қарсаңында, 30 маусым күні Қазақстан Республикасы Конституциялық Соты «Жаңа Конституция: орнықты дамудың институционалдық және құқықтық негізі» атты ауқымды ғылыми-практикалық конференция өткізді. Басқосу еліміздің құқықтық жүйесінің алдағы бағытын талқылаған маңызды алаңға айналды.
Конференцияға мемлекеттік органдардың, Парламенттің, сот жүйесінің, адвокатураның, халықаралық ұйымдардың, ғылыми және сарапшылық қауымдастықтың өкілдері, сондай-ақ Қазақстан мен шетелдің жетекші университеттерінің ғалымдары қатысып, жалпы саны 150-ден астам сарапшы бас қосты.
Конституциялық дамудың жаңа кезеңі
Конференцияны ашқан Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының төрағасы Эльвира Азимова жаңа Конституцияның тарихи маңызына ерекше тоқталды.
«Қазақстан халқының ерік білдіруімен еліміздің конституциялық дамуында жаңа кезеңнің негізі қаланды. Бұл құқықтық жүйені, мемлекеттік басқаруды және адам құқықтары мен бостандықтарын қорғау тетіктерін одан әрі жетілдірудің стратегиялық бағдарларын айқындап берді. Жаңа Конституцияның қолданысқа енгізілуімен Конституциялық Сот Ата Заңның үстемдігін қамтамасыз етіп, конституциялық құндылықтарды қорғауды одан әрі нығайтады. Бұл Қазақстанның тарихи әрі құқықтық дамуының жаңа кезеңінің бастауын білдіреді», – деді Эльвира Азимова.
Бұл мәлімдеме жаңа Конституцияның тек құқықтық құжат емес, елдің мемлекеттік дамуының жаңа моделін қалыптастыратын негізгі құжатқа айналғанын көрсетті.
Халықаралық қауымдастықтың назары Қазақстанға ауды
Конференция халықаралық деңгейде де үлкен қызығушылық тудырды.
Біріккен Ұлттар Ұйымының Қазақстандағы Тұрақты үйлестірушісі Раднарагча Саранго мен Азиядағы өзара іс-қимыл және сенім шаралары кеңесінің Бас хатшысы Қайрат Сарыбай арнайы бейнеүндеу жолдап, Қазақстандағы конституциялық реформалардың құқықтық институттарды нығайтудағы және орнықты дамуды қамтамасыз етудегі рөлін жоғары бағалады.
Сонымен қатар Түркі мемлекеттері Парламенттік ассамблеясының Бас хатшысы Рамиль Гасан мен Өзбекстан Республикасы Олий Мажлисінің Адам құқықтары жөніндегі уәкілі Феруза Эшматова да Қазақстандағы өзгерістердің өңірлік маңызын атап өтті.
Жаңа Конституция қоғамға не береді?
Конференциядағы пікірталастар тек заң нормаларын талқылаумен шектелген жоқ. Сарапшылар жаңа Конституцияның қарапайым азаматтардың өміріне қалай әсер ететінін де кеңінен сөз етті.
Талқылауда мына мәселелерге ерекше назар аударылды:
- заң алдында барлығының теңдігі;
- сот төрелігіне қолжетімділікті кеңейту;
- адам құқықтарын қорғаудың жаңа тәсілдері;
- цифрлық құқықтарды дамыту;
- құқықтық мәдениетті арттыру;
- құқықтық ақпараттың қолжетімділігін кеңейту;
- заңнаманы одан әрі жетілдіру;
- қоғамдық келісім мен құқық үстемдігін нығайту.
Сонымен бірге Қазақстан Республикасы Конституциясына ғылыми комментарий әзірлеу мәселесі де көтерілді. Сарапшылардың пікірінше, бұл құқық қолдану тәжірибесінің бірізділігін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
Әлемдік сарапшылардың бағасы
Конференция барысында әлемге танымал құқықтанушылар да өз пікірлерін білдірді.
Техас университетінің профессоры Ричард Альберт пен Франция халықаралық қатынастар институтының (IFRI) атқарушы төрағасы Тьерри де Монбриаль бейнебайланыс арқылы сөз сөйлеп, Қазақстандағы конституциялық реформалардың демократиялық институттарды нығайтудағы, құқық үстемдігін қамтамасыз етудегі және тұрақты дамуға негіз қалаудағы маңызын ерекше атап өтті.
Конституцияның Брайль қарпіндегі нұсқасы таныстырылды
Конференция аясындағы ең әсерлі оқиғалардың бірі — Брайль қарпімен басылып шыққан Қазақстан Республикасы Конституциясының таныстырылымы болды.
«Инклюзивті қоғам үшін Конституция» бастамасы аясында жарық көрген бұл басылым көзі нашар көретін және мүлде көрмейтін азаматтардың Ата Заң мәтініне тең дәрежеде қол жеткізуіне мүмкіндік береді. Бұл бастама Конституцияның барша азамат үшін қолжетімді болуы тиіс деген қағиданы нақты іспен дәлелдеді.
Жаңа Конституцияға арналған алғашқы пошта маркасы
Іс-шара барысында ерекше символдық рәсім өтті.
Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының төрағасы Эльвира Азимова мен «Қазпошта» АҚ басқарма төрағасы Бекежан Жәкеев жаңа Конституцияның күшіне енуіне арналған арнайы пошта маркасына алғашқы мөрді басты.
Бұл рәсім жаңа Конституцияның ел тарихындағы маңызды белеске айналғанын білдіретін символдық оқиға ретінде бағаланды.
Қазақстан үшін жаңа құқықтық дәуір
Конференция қорытындысында қатысушылар жаңа Конституция Қазақстанның болашақ дамуының берік институционалдық және құқықтық негізіне айналғанын атап өтті.
1 шілдеден бастап Қазақстан жаңа құқықтық кеңістікке қадам басты. Алдағы кезеңде жаңа Конституцияның қағидалары мемлекеттік басқарудан бастап сот төрелігіне, цифрлық құқықтардан қоғамдық келісімге дейінгі көптеген саланың дамуына ықпал етпек.
Ендігі басты міндет – Конституцияда бекітілген қағидалардың күнделікті өмірде толыққанды жүзеге асуын қамтамасыз ету. Себебі кез келген Ата Заңның шынайы құндылығы оның мәтінінде емес, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын нақты қорғау қабілетінде өлшенеді.
